Odrzucenie spadku u notariusza czy w sądzie?

Wybór między notariuszem a sądem nie dotyczy dwóch różnych sposobów pozbycia się długów. W obu przypadkach spadkobierca składa to samo oświadczenie o odrzuceniu spadku. Różnica polega przede wszystkim na organizacji czynności, kosztach i czasie oczekiwania.

Najważniejsze jest pilnowanie terminu i prawidłowe ustalenie, kiedy dana osoba dowiedziała się, że została powołana do spadku. Dla najbliższej rodziny będzie to często informacja o śmierci spadkodawcy, ale dla dalszego krewnego termin może rozpocząć się dopiero po uzyskaniu wiadomości, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek.

Odrzucenie spadku u notariusza i w sądzie — co właściwie porównujemy?

Odrzucenie spadku jest jednostronnym oświadczeniem spadkobiercy. Można je złożyć przed notariuszem albo przed sądem. Nie są to odrębne instytucje prawne i żadna z tych dróg nie daje „silniejszego” skutku.

Notariusz sporządza dokument obejmujący oświadczenie i przekazuje odpowiednią informację do sądu spadku. W sądzie oświadczenie może zostać odebrane w osobnym postępowaniu wszczętym na wniosek albo w toku już prowadzonej sprawy spadkowej.

Trzeba odróżnić odrzucenie spadku od zrzeczenia się dziedziczenia. Odrzucenie następuje po śmierci spadkodawcy. Zrzeczenie się dziedziczenia jest natomiast umową zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego.

Najważniejsze różnice prawne między notariuszem a sądem

Forma i miejsce złożenia oświadczenia

U notariusza czynność odbywa się w kancelarii notarialnej po wcześniejszym ustaleniu terminu i przekazaniu dokumentów. Co do zasady można wybrać dowolną kancelarię w Polsce. Jeżeli stan zdrowia spadkobiercy uniemożliwia przyjazd, można zapytać o dokonanie czynności poza kancelarią, co wiąże się jednak z dodatkowymi kosztami.

W sądzie wniosek o odebranie oświadczenia składa się zasadniczo do sądu rejonowego właściwego według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Jeżeli toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, oświadczenie można złożyć również przed sądem spadku w ramach tej sprawy.

Termin sześciu miesięcy

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Każdy spadkobierca ma własny termin. Nie zawsze rozpoczyna się on w dniu śmierci spadkodawcy.

Istotna różnica praktyczna polega na tym, że do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Sąd może wyznaczyć posiedzenie już po upływie sześciu miesięcy, a termin pozostanie zachowany, jeżeli sam wniosek został prawidłowo wniesiony na czas.

Przy wyborze notariusza oświadczenie powinno zostać skutecznie złożone przed upływem terminu. Telefon do kancelarii, wiadomość e-mail ani sama rezerwacja wizyty nie wywołują skutku prawnego.

Osoby uprawnione i małoletni spadkobiercy

Pełnoletni spadkobierca mający pełną zdolność do czynności prawnych może samodzielnie złożyć oświadczenie w obu trybach. Może też działać przez pełnomocnika, lecz pełnomocnictwo do przyjęcia albo odrzucenia spadku wymaga formy pisemnej z podpisem urzędowo poświadczonym i powinno jednoznacznie obejmować tę czynność.

W imieniu dziecka działają przedstawiciele ustawowi. Od 15 listopada 2023 r. w części spraw rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszego zezwolenia sądu, jeżeli dziecko zostało powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i są spełnione ustawowe warunki dotyczące władzy rodzicielskiej, zgody drugiego rodzica oraz sytuacji pozostałych zstępnych. Jeżeli warunki uproszczenia nie są spełnione, potrzebne jest zezwolenie sądu.

Możliwość cofnięcia oświadczenia

Oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można swobodnie odwołać ani cofnąć dlatego, że spadkobierca zmienił zdanie. Nie ma pod tym względem różnicy między notariuszem a sądem.

Jeżeli oświadczenie zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, uchylenie się od jego skutków wymaga postępowania sądowego i zatwierdzenia przez sąd. Notariusz nie może samodzielnie unieważnić wcześniejszego oświadczenia.

Wpływ odrzucenia na dalszą rodzinę

Osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Jej udział nie znika, lecz przypada osobom wskazanym przez zasady dziedziczenia ustawowego albo testament. W praktyce często oznacza to wejście do dziedziczenia dzieci osoby odrzucającej, a następnie dalszych krewnych.

Różnice w kosztach, czasie i dokumentach

Stawka notarialna jest stawką maksymalną za samą czynność. Ostateczna kwota zależy między innymi od liczby wypisów, liczby stron i tego, czy potrzebne są dodatkowe czynności. Przed wizytą warto poprosić kancelarię o podanie pełnego kosztu brutto.

Skutki dla majątku, długów i innych zainteresowanych

Skutek dla osoby odrzucającej spadek

Po skutecznym odrzuceniu spadkobierca nie nabywa składników majątku należących do spadku i nie odpowiada jako spadkobierca za długi spadkowe. Odrzucenie obejmuje co do zasady cały udział spadkowy z danego tytułu. Nie można odrzucić samych długów, zachowując mieszkanie, pieniądze albo inne aktywa.

Odrzucenie spadku nie usuwa zobowiązań, za które dana osoba odpowiada z własnego tytułu. Jeżeli była współkredytobiorcą, poręczycielem, dłużnikiem solidarnym albo podpisała umowę razem ze zmarłym, wierzyciel może nadal kierować do niej roszczenia niezależnie od odrzucenia spadku.

Skutek dla dzieci i dalszych krewnych

Po odrzuceniu spadku trzeba niezwłocznie ustalić, kto wchodzi do dziedziczenia w miejsce osoby odrzucającej. Najczęściej będą to jej dzieci. Każda z tych osób ma własny termin liczony od chwili dowiedzenia się o swoim powołaniu.

W rodzinach z małoletnimi dziećmi nie należy kończyć działań na oświadczeniu rodzica. Trzeba sprawdzić, czy dziecko zostało powołane do spadku i czy rodzice mogą złożyć oświadczenie bez zezwolenia sądu, czy też muszą najpierw wszcząć odpowiednie postępowanie.

Skutek dla wierzycieli osoby odrzucającej

Jeżeli osoba mająca własne długi odrzuca wartościowy spadek z pokrzywdzeniem swoich wierzycieli, wierzyciel może w określonych warunkach żądać uznania odrzucenia za bezskuteczne wobec niego. Odrzucenie spadku nie zawsze jest więc neutralne dla wierzycieli samego spadkobiercy.

Kiedy wybrać notariusza, a kiedy sąd?

Proste drzewo decyzji: jeśli termin upływa w najbliższych dniach i nie masz pewnego terminu u notariusza, złóż wniosek do sądu. Jeżeli masz kilka tygodni zapasu, komplet dokumentów i zależy Ci na szybkości, zwykle praktyczniejszy będzie notariusz. Gdy sprawa dotyczy dziecka, błędu, groźby albo spóźnionego oświadczenia, najpierw ustal właściwą procedurę sądową.

Ryzyka pomylenia procedury i sposoby naprawy

Umówienie wizyty zamiast złożenia oświadczenia

Najbardziej niebezpieczny błąd polega na założeniu, że rezerwacja terminu w kancelarii zatrzymuje bieg sześciu miesięcy. Nie zatrzymuje. Jeżeli notariusz nie może przyjąć spadkobiercy przed upływem terminu, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie wniosku do sądu.

Złożenie zwykłego pisma bez żądania odebrania oświadczenia

Pismo powinno jasno wskazywać, że wnioskodawca żąda odebrania oświadczenia o odrzuceniu spadku po oznaczonym spadkodawcy. Ogólna informacja, że ktoś „nie chce spadku”, może nie zostać potraktowana jak prawidłowy wniosek.

Pominięcie dzieci po odrzuceniu spadku

Odrzucenie przez rodzica może otworzyć dziedziczenie jego dzieci. Zaniechanie dalszych działań nie powoduje automatycznego objęcia dzieci oświadczeniem rodzica. Trzeba osobno ocenić ich sytuację i termin.

Próba odrzucenia tylko długów

Spadkobierca nie może wybrać korzystnych składników spadku i odrzucić wyłącznie zobowiązań. Oświadczenie dotyczy udziału spadkowego jako całości, z wyjątkami wynikającymi z różnych tytułów powołania przewidzianymi w Kodeksie cywilnym.

Spóźnienie i liczenie na automatyczne przywrócenie terminu

Termin na odrzucenie spadku nie jest zwykłym terminem procesowym, który można łatwo przywrócić. Po jego upływie możliwe bywa uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia pod wpływem błędu lub groźby, ale wymaga to wykazania ustawowych przesłanek i zatwierdzenia przez sąd.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak ten sam cel może zostać osiągnięty u notariusza albo w sądzie i kiedy wybór trybu ma praktyczne znaczenie.

Najczęstsze błędy przy wyborze notariusza lub sądu

• Liczenie terminu zawsze od daty śmierci. Termin biegnie od dowiedzenia się o tytule powołania, co przy dalszych krewnych może nastąpić później.
• Brak dowodów daty uzyskania informacji. Warto zachować korespondencję z sądu, zawiadomienie od notariusza, wiadomości od rodziny i koperty z datą doręczenia.
• Założenie, że brak oświadczenia oznacza brak dziedziczenia. Co do zasady brak oświadczenia w terminie prowadzi obecnie do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
• Pominięcie kolejnych spadkobierców. Po odrzuceniu trzeba ustalić, kto wchodzi w miejsce osoby odrzucającej.
• Brak wymaganej zgody albo zezwolenia przy dziecku. Uproszczenie obowiązujące od 15 listopada 2023 r. nie dotyczy każdej sprawy małoletniego.
• Mylenie odrzucenia spadku ze zrzeczeniem się dziedziczenia. Są to różne czynności dokonywane w innym czasie i na innych zasadach.
• Próba cofnięcia prawidłowo złożonego oświadczenia. Zmiana decyzji nie wystarcza; wyjątkowe uchylenie się od skutków wymaga postępowania sądowego.

FAQ

Czy odrzucenie spadku u notariusza jest tak samo ważne jak w sądzie?

Tak. Prawidłowo złożone oświadczenie wywołuje taki sam skutek niezależnie od tego, czy zostało odebrane przez notariusza, czy przez sąd.

Co jest szybsze: notariusz czy sąd?

Zwykle szybciej można przeprowadzić czynność u notariusza, ponieważ termin ustala się bezpośrednio z kancelarią. W sądzie czas oczekiwania zależy od obciążenia wydziału.

Czy samo złożenie wniosku do sądu wystarczy przed upływem sześciu miesięcy?

Tak, do zachowania terminu wystarcza wniesienie przed jego upływem wniosku o odebranie oświadczenia. Oświadczenie zostanie następnie odebrane przez sąd w wyznaczonym terminie.

Czy zapisanie się do notariusza zatrzymuje termin?

Nie. Termin zabezpiecza dopiero skuteczne złożenie oświadczenia. Sama rezerwacja wizyty, rozmowa telefoniczna albo przesłanie dokumentów do kancelarii nie wystarczają.

Czy każdy notariusz może przyjąć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Co do zasady tak, a spadkobierca nie jest związany miejscem ostatniego zamieszkania zmarłego. Kancelaria może jednak wymagać wcześniejszego przekazania dokumentów i ustalenia okoliczności sprawy.

Czy po odrzuceniu spadku przeze mnie moje dzieci też są chronione?

Nie automatycznie. Odrzucenie może spowodować powołanie dzieci do dziedziczenia. Ich sytuację trzeba ocenić osobno i w razie potrzeby złożyć odrębne oświadczenia w ich imieniu.

Czy mogę odrzucić spadek po terminie u notariusza?

Notariusz nie przywraca terminu ani nie zatwierdza uchylenia się od skutków jego przekroczenia. Jeżeli termin minął z powodu błędu lub groźby, konieczna może być procedura przed sądem.

Podsumowanie

Notariusz i sąd prowadzą do tego samego skutku: spadkobierca zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Notariusz jest zwykle rozwiązaniem szybszym i organizacyjnie prostszym, natomiast sąd ma szczególną przewagę wtedy, gdy termin jest bliski, ponieważ terminowe złożenie wniosku zabezpiecza możliwość późniejszego odebrania oświadczenia.

Przed wyborem trybu trzeba ustalić początek sześciomiesięcznego terminu, przygotować dokumenty oraz sprawdzić, kto będzie dziedziczył po odrzuceniu. W sprawach dotyczących małoletnich, spóźnienia, błędu lub groźby należy najpierw zweryfikować, czy potrzebne jest dodatkowe postępowanie sądowe.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 1012–1024.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640–643.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, w szczególności § 8 pkt 9 i § 12.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.