Odrzucenie spadku u notariusza a długi spadkowe

Odrzucenie spadku a zrzeczenie się dziedziczenia

W praktyce wiele osób mówi, że „zrzekło się spadku u notariusza”. Prawniczo trzeba jednak rozróżnić dwie sytuacje. Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy, natomiast po śmierci spadkodawcy składa się oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

W opisanej sytuacji, skoro brat już zmarł, właściwą czynnością było odrzucenie spadku. Jeżeli notariusz sporządził akt obejmujący oświadczenie o odrzuceniu spadku po konkretnym spadkodawcy, a oświadczenie zostało złożone w terminie, sam fakt późniejszego wezwania przez sąd lub bank nie przesądza o odpowiedzialności za długi.

Termin na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W przypadku rodzeństwa będzie to zwykle moment, w którym dana osoba dowiedziała się, że zmarły brat lub siostra nie pozostawili bliższych spadkobierców albo że wcześniejsi spadkobiercy spadek odrzucili.

Do zachowania terminu wystarczy również złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania.

Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, obecnie skutkiem nie jest już proste przyjęcie spadku, lecz przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku, ale nie jest tym samym co całkowite odrzucenie spadku.

Czy odrzucenie spadku u notariusza jest skuteczne?

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego oraz art. 640 Kodeksu postępowania cywilnego. Notariusz lub sąd powinien następnie niezwłocznie przesłać oświadczenie wraz z załącznikami do sądu spadku, chyba że notariusz zarejestrował akt poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli oświadczenie zostało złożone przed notariuszem w terminie, to zasadniczo nie traci skuteczności tylko dlatego, że wierzyciel zmarłego albo bank nie ma jeszcze wiedzy o tej czynności. Dla wierzyciela istotny jest dokument potwierdzający odrzucenie spadku, dlatego w każdej konkretnej sprawie należy go przedłożyć.

Zgodnie z art. 1026 Kodeksu cywilnego stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Jeżeli więc sąd prowadzi sprawę spadkową, powinien uwzględnić złożone oświadczenie.

Co zrobić po wezwaniu z sądu albo piśmie banku?

Wezwania nie należy ignorować. Najbezpieczniej przygotować kopię aktu notarialnego obejmującego odrzucenie spadku i złożyć ją w sądzie z krótkim pismem wyjaśniającym, że spadek został odrzucony w ustawowym terminie. Jeżeli sprawa dotyczy roszczenia banku, warto wnieść o oddalenie roszczenia wobec osoby, która spadek odrzuciła, albo o nieuwzględnianie jej jako spadkobiercy.

Jeżeli termin rozprawy jest bliski, akt notarialny należy zabrać na rozprawę, ale lepiej nie ograniczać się wyłącznie do ustnego wyjaśnienia. Dokument warto także złożyć pisemnie do akt sprawy, zachowując potwierdzenie nadania albo złożenia w biurze podawczym.

Podobne problemy praktyczne mogą pojawić się wtedy, gdy wierzyciel albo sąd nie wie jeszcze o odrzuceniu spadku. W takiej sytuacji pomocne może być omówienie sprawy takiej jak odrzucenie spadku a wezwanie z sądu, bo pokazuje ono, że samo wezwanie nie zawsze oznacza rzeczywisty obowiązek udziału w dziedziczeniu.

Skutek odrzucenia spadku dla długów

Najważniejszy skutek wynika z art. 1020 Kodeksu cywilnego: spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W konsekwencji nie dziedziczy aktywów, ale również nie odpowiada jako spadkobierca za długi spadkowe.

Trzeba jednak pamiętać o dalszej kolejności dziedziczenia. Jeżeli spadek odrzuca brat, siostra albo dziecko zmarłego, w jego miejsce mogą wejść jego zstępni, czyli przede wszystkim dzieci. Gdy są małoletnie, odrzucenie spadku w ich imieniu wymaga zachowania dodatkowych warunków, a w części spraw konieczne może być zezwolenie sądu.

Jeżeli ktoś nie zdążył odrzucić spadku, to co do zasady przyjmuje go z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. To ograniczenie może jednak wymagać aktywnego wykazania w sporze z wierzycielem.

Czy trzeba szukać wszystkich długów zmarłego?

Jeżeli spadek został skutecznie odrzucony, nie ma ogólnego obowiązku wysyłania zawiadomień do każdego banku, firmy pożyczkowej czy innego potencjalnego wierzyciela zmarłego. W praktyce nie zawsze da się ustalić wszystkich wierzycieli, a banki i instytucje finansowe mogą nie udzielać informacji osobie, która nie jest spadkobiercą.

Warto natomiast reagować na każde konkretne pismo, pozew, nakaz zapłaty albo wezwanie z sądu. Wtedy należy powołać się na odrzucenie spadku i dołączyć kopię aktu notarialnego. Dla własnego bezpieczeństwa dobrze zachować potwierdzenie wysłania odpowiedzi.

Jeżeli w rodzinie ktoś spadek przyjął albo nie złożył oświadczenia w terminie, sprawdzenie zadłużenia zmarłego ma większe znaczenie. Pomocne mogą być pozostawione dokumenty, korespondencja, historia rachunków, informacje od komornika, a w sprawach podatkowych także kwestie takie jak rozliczenie PIT po śmierci rodzica. Przy majątku obejmującym nieruchomości osobną kwestią może być podział spadku po mamie i plany sprzedaży albo działka w spadku po ojcu.

Kiedy mimo odrzucenia spadku może powstać problem?

Problem może powstać przede wszystkim wtedy, gdy oświadczenie zostało złożone po terminie, dotyczyło innego spadkodawcy, było wadliwe formalnie albo w rzeczywistości nie było oświadczeniem o odrzuceniu spadku. Wątpliwości może też wywołać sytuacja, w której dana osoba była powołana do spadku z kilku tytułów, na przykład z testamentu i z ustawy.

Oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można odwołać, a złożenie go pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu jest nieważne. Jeżeli natomiast oświadczenie zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, uchylenie się od skutków prawnych wymaga postępowania przed sądem.

Wyjątkowo należy pamiętać także o art. 1024 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem swoich wierzycieli, wierzyciel tego spadkobiercy może żądać uznania odrzucenia za bezskuteczne wobec siebie. Nie chodzi tu jednak o zwykłą sytuację, w której wierzyciel zmarłego brata po prostu nie wie o odrzuceniu spadku.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku przed notariuszem, złożone w terminie i w prawidłowej formie, co do zasady chroni przed dziedziczeniem długów po zmarłym. Wierzyciel może jednak nie wiedzieć o złożonym oświadczeniu, dlatego po otrzymaniu wezwania z sądu, pozwu albo pisma z banku trzeba przedłożyć akt notarialny i jasno wskazać, że spadek został odrzucony.

Najczęściej nie ma potrzeby samodzielnego szukania wszystkich długów zmarłego i zawiadamiania każdego banku. Trzeba natomiast dopilnować dalszych skutków rodzinnych, zwłaszcza gdy po odrzuceniu spadku do dziedziczenia mogą wejść dzieci osoby, która spadek odrzuciła.

FAQ

Czy odrzucenie spadku u notariusza wystarczy?

Tak, jeżeli oświadczenie zostało złożone przed notariuszem w terminie i dotyczy właściwego spadku. Notariusz powinien przekazać oświadczenie do sądu spadku, ale w razie sporu warto samodzielnie przedłożyć akt notarialny w sądzie albo wierzycielowi.

Porównanie skutków, kosztów i wymaganych dokumentów zawiera poradnik „odrzucenie spadku u notariusza czy w sądzie”.

Czy bank może żądać spłaty długu po odrzuceniu spadku?

Bank może wysłać pismo albo pozew, jeżeli nie wie o odrzuceniu spadku. Osoba, która skutecznie odrzuciła spadek, powinna wykazać ten fakt dokumentem i podnieść, że nie jest spadkobiercą zobowiązanym do zapłaty.

Czy trzeba informować wszystkie banki o odrzuceniu spadku?

Nie ma ogólnego obowiązku szukania wszystkich banków i wysyłania im zawiadomień. W praktyce trzeba reagować na konkretne wezwania, pozwy, nakazy zapłaty i pisma dotyczące długu po zmarłym.

Co się dzieje, gdy spadek odrzuci brat albo siostra zmarłego?

Osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W jej miejsce mogą wejść jej dzieci lub dalsi zstępni, dlatego trzeba sprawdzić, czy kolejne osoby z rodziny nie powinny również złożyć oświadczenia.

Czy brak odrzucenia spadku zawsze oznacza pełną odpowiedzialność za długi?

Nie. Obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność ograniczoną do wartości aktywów spadku. To nie jest jednak to samo co odrzucenie spadku.

Czy można cofnąć odrzucenie spadku?

Oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można swobodnie odwołać. Jeżeli zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, możliwe jest uchylenie się od jego skutków, ale wymaga to postępowania przed sądem i zatwierdzenia przez sąd.

Czy sąd sam zawiadomi kolejnych spadkobierców?

Sąd spadku zawiadamia o odrzuceniu spadku znane mu osoby, które zgodnie z oświadczeniem i dokumentami są powołane do dziedziczenia. W praktyce nie warto jednak biernie czekać, jeżeli w rodzinie są małoletnie dzieci albo inne osoby, które mogą wejść do dziedziczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.