Termin na podważenie testamentu i skutki upływu czasu

Kiedy stosuje się terminy na podważenie testamentu?

Najpierw trzeba ustalić, dlaczego testament ma być zakwestionowany. Określenie podstawy prawnej decyduje o tym, czy zastosowanie znajdą terminy 3 i 10 lat z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu, który miał znaczenie dla treści testamentu,
• pod wpływem groźby.

Na nieważność z tych właśnie przyczyn może powołać się osoba mająca w tym interes, na przykład spadkobierca ustawowy pominięty w testamencie, osoba powołana we wcześniejszym testamencie albo inna osoba, której sytuacja spadkowa zależy od tego, czy kwestionowany testament jest ważny.

Szersze omówienie podstaw znajduje się w poradniku Czy można podważyć testament. W tym artykule najważniejsze są natomiast terminy i sposób prawidłowego zgłoszenia zarzutu.

Trzyletniego i dziesięcioletniego terminu nie można automatycznie stosować do każdej wady testamentu. Przykładowo niezachowanie wymaganej formy testamentu własnoręcznego jest odrębną podstawą nieważności. Sąd Najwyższy w uchwale z 22 maja 2013 r., III CZP 22/13, potwierdził, że art. 945 i art. 949 Kodeksu cywilnego stanowią odrębne podstawy nieważności testamentu.

Inną drogę trzeba także rozważyć, gdy testament jako taki nie jest kwestionowany, lecz spór dotyczy skuteczności wydziedziczenia. Taką sytuację omawia osobno poradnik Jak podważyć wydziedziczenie w testamencie. Odrębne zasady obowiązują również przy roszczeniu o zachowek, niegodności dziedziczenia czy sporze o odwołanie wcześniejszego testamentu.

Gdzie zgłosić zarzut nieważności testamentu?

Nie istnieje uniwersalne oświadczenie o podważeniu testamentu składane w urzędzie albo u notariusza. Właściwa czynność zależy od tego, na jakim etapie znajduje się sprawa spadkowa.

Gdy nie było jeszcze stwierdzenia nabycia spadku

Jeżeli postępowanie spadkowe jeszcze się nie rozpoczęło, osoba zainteresowana może złożyć do sądu spadku wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i już w nim wskazać, że kwestionuje określony testament. Jeżeli sprawa jest już w toku, zarzut oraz wnioski dowodowe należy zgłosić w tej sprawie.

Sądem spadku jest co do zasady sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli miejsca tego w Polsce nie można ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Dopiero gdy również takiej podstawy nie ma, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Gdy istnieje już prawomocne postanowienie albo akt poświadczenia dziedziczenia

Jeżeli sąd prawomocnie stwierdził nabycie spadku, zmiana kręgu spadkobierców albo ich udziałów następuje w szczególnym postępowaniu przewidzianym w art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepisy te stosuje się odpowiednio również do zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza.

Dla osoby, która była uczestnikiem wcześniejszej sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, sytuacja jest trudniejsza. Może ona żądać zmiany tylko wtedy, gdy opiera wniosek na podstawie, której nie mogła powołać w poprzednim postępowaniu, i złoży wniosek przed upływem roku od dnia, w którym uzyskała taką możliwość. Samo przeoczenie zarzutu, niewłaściwa ocena jego znaczenia albo zaniechanie zgłoszenia znanych okoliczności może nie wystarczyć do wzruszenia prawomocnego rozstrzygnięcia.

Rocznego ograniczenia z art. 679 § 1 nie stosuje się w taki sam sposób do osoby, która nie była uczestnikiem wcześniejszego postępowania, jednak nadal trzeba sprawdzić terminy materialnoprawne, w szczególności wynikające z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można załatwić spór u notariusza?

Notariusz może między innymi dokonać otwarcia i ogłoszenia testamentu. Sama ta czynność nie przesądza jednak, że testament jest ważny. Jeżeli między zainteresowanymi istnieje rzeczywisty spór co do ważności testamentu i kręgu spadkobierców, rozstrzygnięcie należy do sądu. Więcej o wcześniejszym etapie opisuje poradnik Otwarcie i ogłoszenie testamentu.

W postępowaniu sądowym można działać osobiście albo przez dopuszczalnego pełnomocnika. Jeżeli składane jest pełnomocnictwo, trzeba dołączyć jego dokument, a w przypadkach podlegających opłacie skarbowej także dowód zapłaty. Opłata skarbowa od pełnomocnictwa wynosi zasadniczo 17 zł, przy czym ustawa przewiduje między innymi zwolnienie dotyczące pełnomocnictwa udzielonego małżonkowi, wstępnemu, zstępnemu lub rodzeństwu.

Dokumenty i informacje potrzebne do rozpoczęcia sprawy

W sprawie o nieważność testamentu sama informacja, że spadkodawca był chory albo pozostawał pod wpływem innej osoby, zwykle nie wystarczy. Trzeba przygotować zarówno dokumenty formalne, jak i materiał odnoszący się bezpośrednio do przyczyny nieważności.

Jeżeli oryginał testamentu znajduje się u innej osoby, trzeba wskazać to sądowi. Zgodnie z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku po uzyskaniu wiadomości o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła testament u notariusza. Sąd może również nakazać jego złożenie.

Przy zarzucie braku świadomości lub swobody szczególne znaczenie może mieć dokumentacja medyczna z okresu zbliżonego do dnia sporządzenia testamentu oraz zeznania osób obserwujących zachowanie spadkodawcy. Sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego sporządzanej już po śmierci testatora na podstawie zgromadzonych akt medycznych i innych dowodów. Przy błędzie albo groźbie materiał dowodowy będzie miał inny charakter – mogą to być wiadomości, dokumenty, zeznania świadków oraz dowody dotyczące relacji między spadkodawcą a osobami zainteresowanymi treścią testamentu.

Podważenie testamentu krok po kroku

1. Ustal konkretną podstawę zarzutu

Nie zaczynaj od ogólnego stwierdzenia, że testament jest niesprawiedliwy albo nie odpowiada wcześniejszym deklaracjom spadkodawcy. Trzeba ustalić konkretną wadę: stan wyłączający świadomość lub swobodę, błąd, groźbę, wadę formy, brak autentyczności albo inną prawnie relewantną okoliczność.

2. Oblicz wszystkie terminy równolegle

Przy wadach z art. 945 § 1 trzeba ustalić dwie daty: dzień uzyskania wiedzy o przyczynie nieważności oraz dzień śmierci spadkodawcy. Jeżeli wcześniej zapadło prawomocne postanowienie spadkowe, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy zastosowanie ma roczny termin z art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

3. Sprawdź status sprawy spadkowej

Inaczej postępuje osoba, gdy stwierdzenie nabycia spadku dopiero ma nastąpić, inaczej uczestnik toczącego się postępowania, a jeszcze inaczej osoba chcąca zmienić prawomocne postanowienie albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

4. Zabezpiecz testament i materiał dowodowy

Ustal, gdzie znajduje się oryginał testamentu. Zbieraj dokumenty dotyczące stanu spadkodawcy w okresie sporządzenia testamentu, a nie tylko dokumentację powstałą wiele lat wcześniej lub później. Jeżeli potrzebne są zeznania świadków, wskaż dokładnie, czego byli świadkami.

5. W piśmie wskaż nie tylko żądanie, ale też daty

Pismo powinno identyfikować testament, którego dotyczy zarzut, wskazywać konkretną podstawę nieważności, opisywać istotne fakty i zawierać wnioski dowodowe. Przy art. 945 § 2 trzeba przedstawić również okoliczności pozwalające ustalić, kiedy zainteresowany dowiedział się o przyczynie nieważności. W postępowaniu z art. 679 były uczestnik powinien wyjaśnić także, dlaczego nie mógł powołać danej podstawy wcześniej.

6. Przeprowadź dowody dotyczące chwili sporządzenia testamentu

W sprawach o brak świadomości lub swobody sąd nie rozstrzyga wyłącznie na podstawie diagnozy choroby. Znaczenie ma rzeczywisty stan spadkodawcy w momencie sporządzania testamentu. Dokumentacja medyczna, świadkowie oraz opinia biegłego powinny pozwalać odtworzyć ten stan możliwie precyzyjnie.

7. Poczekaj na rozstrzygnięcie o dziedziczeniu

Uznanie zarzutu nieważności nie oznacza automatycznie, że spadek przypadnie osobie, która testament podważyła. Sąd musi następnie ustalić właściwy tytuł dziedziczenia. Może nim być wcześniejszy ważny testament, a gdy nie ma testamentu skutecznie powołującego spadkobierców – ustawa.

Terminy i sposób ich liczenia

Największym ryzykiem w takich sprawach jest utożsamienie wszystkich terminów z jednym okresem liczonym od śmierci spadkodawcy. W rzeczywistości mogą działać równolegle różne ograniczenia.

Terminy z art. 945 § 2 mają charakter zawity. Nie są zwykłym terminem przedawnienia roszczenia. Po upływie właściwego terminu osoba zainteresowana traci możliwość skutecznego powołania się na wadę testamentu wskazaną w art. 945 § 1. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 16 maja 2023 r., II CSKP 1429/22, przyjął również, że po upływie terminu sąd nie może uwzględnić takiej nieważności z urzędu.

Termin trzyletni i dziesięcioletni działają łącznie. Oznacza to, że trzy lata od uzyskania wiedzy nie mogą wyjść poza bezwzględną granicę dziesięciu lat od śmierci. Jeżeli zainteresowany dowie się o wadzie bardzo późno, może mieć mniej niż trzy lata na działanie.

Otwarcie spadku oznacza śmierć spadkodawcy. Nie należy go mylić z otwarciem i ogłoszeniem testamentu. Późne odnalezienie testamentu samo w sobie nie rozpoczyna od nowa dziesięcioletniego terminu przewidzianego w art. 945 § 2.

Terminy oznaczone w latach oblicza się według reguł Kodeksu cywilnego. Kończą się z upływem dnia odpowiadającego datą początkowemu dniowi terminu. Jeżeli koniec terminu przypada na sobotę albo dzień ustawowo wolny od pracy, termin upływa następnego dnia, który nie jest sobotą ani dniem wolnym od pracy.

Nie należy zakładać, że negocjacje rodzinne, wezwanie skierowane do innego spadkobiercy, samo kompletowanie dokumentacji albo zgłoszenie zastrzeżeń notariuszowi zatrzymają lub rozpoczną od nowa termin z art. 945 § 2. Przy terminie zawitym najbezpieczniej jest odpowiednio wcześnie dokonać czynności w postępowaniu, w którym ważność testamentu może zostać skutecznie rozstrzygnięta.

Opłaty i koszty dodatkowe

Jeżeli zarzut nieważności testamentu jest zgłaszany w już toczącym się postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, samo przedstawienie stanowiska co do ważności testamentu nie stanowi nowego wniosku wszczynającego odrębne postępowanie.

Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobierana jest obecnie opłata stała 100 zł. Wniosek wszczynający odrębne postępowanie nieprocesowe, dla którego ustawa nie przewiduje innej opłaty, również podlega zasadniczo opłacie 100 zł. Dotyczy to w szczególności postępowania inicjowanego w celu zmiany stwierdzenia nabycia spadku na podstawie art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego. Do orzeczeń podlegających wpisowi do Rejestru Spadkowego dochodzi opłata 5 zł za wpis do rejestru.

Znacznie większe od opłaty od wniosku mogą być wydatki dowodowe. W sprawie dotyczącej stanu świadomości spadkodawcy często potrzebna jest opinia biegłego albo zespołu biegłych. Sąd może zobowiązać uczestnika do wpłacenia zaliczki na taki dowód. Jej wysokość zależy między innymi od liczby dokumentów, specjalności biegłego i zakresu opinii.

Dodatkowe koszty mogą obejmować wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika, tłumaczenie przysięgłe dokumentów sporządzonych w języku obcym, uzyskiwanie odpisów akt i dokumentacji oraz opłatę skarbową od pełnomocnictwa. W postępowaniu nieprocesowym punktem wyjścia jest zasada, że każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem, ale przy sprzecznych interesach sąd może zastosować odmienne rozliczenie przewidziane w art. 520 Kodeksu postępowania cywilnego.

Co zrobić po zakończeniu procedury?

Jeżeli sąd uzna, że kwestionowany testament nie może stanowić podstawy dziedziczenia, powinien ustalić, kto rzeczywiście nabył spadek. Może to wymagać uwzględnienia innego ważnego testamentu albo zasad dziedziczenia ustawowego.

Po uprawomocnieniu się postanowienia warto sprawdzić, które dane i rozliczenia wymagają aktualizacji. Prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku oraz postanowienie zmieniające wcześniejsze stwierdzenie są wpisywane przez sąd do Rejestru Spadkowego. Jeżeli wcześniej istniał zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, sąd dokonuje również czynności przewidzianych dla jego uchylenia.

Zmiana spadkobierców może następnie wymagać:

• aktualizacji wpisów właścicielskich w księgach wieczystych,
• przedstawienia prawomocnego postanowienia bankom, ubezpieczycielom, spółdzielniom lub innym podmiotom posiadającym składniki spadku,
• sprawdzenia wcześniejszych zgłoszeń i rozliczeń podatku od spadków i darowizn,
• rozliczenia składników spadku wydanych osobie, która według zmienionego rozstrzygnięcia nie jest spadkobiercą albo ma mniejszy udział,
• oceny skutków czynności dokonanych wcześniej na podstawie poprzedniego postanowienia lub aktu poświadczenia dziedziczenia.

Ostatnie dwa zagadnienia mogą wymagać odrębnej analizy, zwłaszcza gdy majątek został już sprzedany, obciążony, podzielony albo wypłacony poszczególnym osobom.

Najczęstsze błędy przy liczeniu terminu na podważenie testamentu

Liczenie 10 lat od ogłoszenia testamentu

To jeden z najgroźniejszych błędów. Dla art. 945 § 2 okres 10 lat biegnie od śmierci spadkodawcy. Data ogłoszenia testamentu nie przesuwa początku tego terminu.

Założenie, że każdy zarzut podlega tym samym terminom

Terminy z art. 945 § 2 odnoszą się do trzech wad wymienionych w art. 945 § 1. Zarzut dotyczący formy testamentu, własnoręczności dokumentu albo jego autentyczności wymaga odrębnej kwalifikacji. Zastosowanie niewłaściwego terminu może prowadzić zarówno do niepotrzebnego zaniechania, jak i do spóźnienia z właściwą czynnością proceduralną.

Pominięcie ograniczeń z art. 679 KPC

Osoba, która była uczestnikiem prawomocnie zakończonej sprawy spadkowej, nie może traktować postępowania o zmianę stwierdzenia nabycia spadku jako drugiej szansy na zgłoszenie zarzutów, które znała i mogła podnieść wcześniej. Trzeba wykazać brak wcześniejszej możliwości powołania podstawy oraz zachować roczny termin.

Skupienie się wyłącznie na dowodach, bez ustalenia daty wiedzy

Przy art. 945 § 2 znaczenie ma nie tylko to, czy testament został sporządzony w wadliwych warunkach. Spór może dotyczyć również tego, kiedy konkretna osoba dowiedziała się o przyczynie nieważności. Dlatego trzeba zachować dokumenty pozwalające odtworzyć moment uzyskania tej wiedzy.

Czekanie do ostatnich dni terminu

Ustalenie właściwego sądu, uzyskanie prawomocnego postanowienia z poprzedniej sprawy, przygotowanie odpisów i sformułowanie wniosków dowodowych może wymagać czasu. Przy terminach zawitych spór o to, czy czynność została dokonana skutecznie i terminowo, może sam stać się dodatkowym problemem. Bezpieczniej złożyć właściwe pismo z odpowiednim wyprzedzeniem.

FAQ

Czy zawsze mam 3 lata od śmierci na podważenie testamentu?

Nie. Przy wadach z art. 945 § 1 trzy lata liczy się od uzyskania wiedzy o przyczynie nieważności, przy czym możliwość powoływania się na testament aktualizuje się po otwarciu spadku. Niezależnie od tego działa granica 10 lat od śmierci spadkodawcy.

Czy 10 lat liczy się od odnalezienia testamentu?

Nie. Termin 10 lat z art. 945 § 2 biegnie od otwarcia spadku, czyli od chwili śmierci spadkodawcy. Późne odnalezienie lub ogłoszenie testamentu nie rozpoczyna tego okresu od nowa.

Czy można podważyć testament notarialny?

Tak. Forma notarialna nie wyłącza możliwości wykazania wad z art. 945 Kodeksu cywilnego. Akt notarialny jest jednak istotnym dokumentem dowodowym, dlatego ocena zarzutów wymaga analizy całego materiału, w tym okoliczności sporządzenia testamentu.

Czy po upływie 3 lat sąd może sam uznać testament za nieważny?

W odniesieniu do wad z art. 945 § 1 Sąd Najwyższy przyjął, że upływ właściwego terminu z art. 945 § 2 wyłącza nie tylko możliwość skutecznego powołania się na nieważność przez zainteresowanego, ale również uwzględnienie tej nieważności przez sąd z urzędu.

Czy roczny termin z art. 679 KPC dotyczy każdego?

Ograniczenie wyrażone w art. 679 § 1 odnosi się do osoby, która była uczestnikiem wcześniejszego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Osoba nieuczestnicząca w tamtej sprawie znajduje się w odmiennej sytuacji, ale nadal mogą ją ograniczać terminy dotyczące konkretnej podstawy nieważności testamentu.

Czy wada formalna testamentu także przedawnia się po 10 latach?

Nie można automatycznie stosować do niej art. 945 § 2. Sąd Najwyższy wskazał, że nieważność z art. 945 i nieważność wynikająca z przepisów o formie testamentu są odrębnymi podstawami. Trzeba jednak sprawdzić, czy możliwości działania nie ogranicza prawomocne postanowienie spadkowe i art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy do podważenia testamentu konieczny jest jego oryginał?

Jeżeli oryginał istnieje, powinien zostać złożony do sądu albo notariusza zgodnie z przepisami o ogłoszeniu testamentu. Brak oryginału nie oznacza, że należy zataić posiadane informacje – trzeba wskazać sądowi, gdzie testament może się znajdować i jakie dokumenty lub dowody potwierdzają jego istnienie oraz treść.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 110–115, art. 924 i art. 945.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 628, art. 646–653, art. 669–670 i art. 679–679².
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228 ze zm., w szczególności art. 23 i art. 49.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności art. 95e, art. 95i i art. 95j.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania i wysokości opłat za wpisy dokonywane w Rejestrze Spadkowym przez notariusza albo sąd.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2023 r., II CSKP 1429/22.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III CZP 22/13.