Wykaz inwentarza po zmarłym przedsiębiorcy

Czym jest wykaz inwentarza i po co się go składa?

Wykaz inwentarza to prywatne zestawienie składników spadku, przedmiotów zapisów windykacyjnych oraz długów spadkowych. Ma szczególne znaczenie wtedy, gdy spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, ponieważ pozwala ustalić granicę odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe. Więcej o tym, jak działa spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spis, decyduje sposób przyjęcia spadku.

Zgodnie z art. 1031 Kodeksu cywilnego przy prostym przyjęciu spadku spadkobierca odpowiada za długi spadkowe bez ograniczenia. Przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza odpowiada tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Ograniczenie to nie działa jednak, jeżeli spadkobierca podstępnie pominie składniki majątku albo podstępnie wpisze nieistniejące długi.

W praktyce wykaz inwentarza ma więc nie tylko charakter informacyjny. Jest dokumentem, który powinien rzetelnie pokazywać, co wchodzi do spadku i jakie zobowiązania pozostawił zmarły. Nie warto traktować go jako ogólnego oświadczenia w rodzaju „dom, restauracja i samochód”, jeżeli w rzeczywistości majątek obejmuje liczne wartościowe rzeczy, środki pieniężne, wyposażenie przedsiębiorstwa, wierzytelności lub długi.

Wykaz inwentarza a spis inwentarza

Wykaz inwentarza i spis inwentarza służą podobnemu celowi, ale powstają w inny sposób. Wykaz inwentarza sporządza uprawniona osoba, najczęściej spadkobierca, i składa go w sądzie albo przed notariuszem. Spis inwentarza przez komornika sporządza komornik na podstawie postanowienia sądu albo po zgłoszeniu wniosku bezpośrednio do komornika właściwego do wykonania takiego spisu.

Art. 1031¹ Kodeksu cywilnego stanowi, że spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu mogą złożyć wykaz inwentarza w sądzie albo przed notariuszem. Wykaz złożony przed notariuszem zostaje objęty protokołem.

Spis inwentarza jest zwykle bardziej formalny i kosztowniejszy, bo wiąże się z czynnościami komornika, a czasem także z wyceną biegłego. Może być jednak potrzebny, gdy między spadkobiercami lub wierzycielami istnieje spór co do składu albo wartości spadku, gdy majątek jest znaczny albo gdy istnieje ryzyko pominięcia istotnych składników. Warto przy tym wiedzieć, jak rozkładają się koszty spisu inwentarza a majątek spadkowy.

Jak szczegółowy powinien być wykaz inwentarza?

Wykaz powinien być na tyle szczegółowy, aby osoba trzecia, w tym wierzyciel spadkowy albo sąd, mogła zidentyfikować składnik majątku i ocenić jego wartość. Przepisy wymagają ujawnienia składników z należytą starannością, a nie wyłącznie ogólnego wskazania kategorii majątku.

Nieruchomości należy opisać przez podanie rodzaju nieruchomości, adresu lub położenia, numeru księgi wieczystej, numeru działki, udziału należącego do spadku oraz wartości tego udziału. Jeżeli spadkodawca miał udział w nieruchomości, w wykazie nie wpisuje się wartości całej nieruchomości jako majątku zmarłego, lecz wartość udziału wchodzącego do spadku.

Ruchomości o istotnej wartości, takie jak samochód, sprzęt RTV i AGD, wartościowe meble, biżuteria, kolekcje, dzieła sztuki, specjalistyczny sprzęt albo wyposażenie lokalu użytkowego, warto ująć odrębnie. Drobne przedmioty codziennego użytku można zwykle opisać zbiorczo, jeżeli nie mają istotnej wartości jednostkowej i nie ma sporu co do ich istnienia lub wyceny. Jeżeli jednak chodzi o majątek firmowy, środek trwały albo wyposażenie restauracji, bezpieczniej jest sporządzić bardziej szczegółową listę.

Wartości wpisuje się według stanu i cen z chwili otwarcia spadku. W typowej sytuacji jest to dzień śmierci spadkodawcy. Jeżeli wycena jest trudna, można posłużyć się dokumentami zakupu, ewidencją środków trwałych, historią rachunków, ofertami rynkowymi, wyceną rzeczoznawcy albo innymi wiarygodnymi danymi.

Jak ująć restaurację i jednoosobową działalność gospodarczą?

Jednoosobowa działalność gospodarcza nie jest odrębną osobą prawną, dlatego w spadku ujmuje się prawa i obowiązki majątkowe należące do zmarłego, w tym składniki związane z prowadzonym przedsiębiorstwem. Przy restauracji nie wystarczy zwykle wpisać samej nieruchomości albo lokalu. Trzeba rozważyć także wyposażenie, towary, środki pieniężne, wierzytelności i zobowiązania związane z działalnością.

W wykazie warto ująć w szczególności: sprzęt kuchenny, meble i wyposażenie sali, urządzenia chłodnicze, kasy, terminale, zapasy towarów, ewentualne środki transportu, środki pieniężne na rachunkach, należności od kontrahentów oraz długi, takie jak kredyty, pożyczki, zaległe faktury, zobowiązania podatkowe, składkowe lub czynszowe, o ile istniały w chwili otwarcia spadku.

Opis nie musi polegać na rozpisywaniu każdego talerza osobno, jeżeli pojedyncze elementy mają niewielką wartość. Można jednak wskazać je zbiorczo, na przykład jako komplet zastawy stołowej, komplet sztućców, grupa krzeseł lub stolików, z podaniem liczby, przybliżonego stanu i wartości. Sprzęt droższy, specjalistyczny albo ewidencjonowany jako środek trwały lepiej wpisać indywidualnie.

Majątek wspólny małżonków w wykazie inwentarza

Jeżeli zmarły pozostawał z małżonkiem we wspólności ustawowej, do spadku nie wchodzi automatycznie cały majątek wspólny, lecz udział zmarłego w tym majątku. Najczęściej przyjmuje się udział 1/2, chyba że w danej sprawie doszło do ustalenia nierównych udziałów albo z dokumentów wynika inny stan prawny.

W praktyce oznacza to, że w wykazie można wskazać na przykład udział 1/2 w nieruchomości objętej wspólnością majątkową małżeńską, udział 1/2 w samochodzie kupionym z majątku wspólnego albo udział 1/2 w środkach zgromadzonych na rachunku, jeżeli środki należały do majątku wspólnego. Jeżeli dany składnik stanowił majątek osobisty zmarłego, wpisuje się go w całości.

Nie należy mieszać dwóch etapów: ustalenia, co było majątkiem wspólnym małżonków, oraz ustalenia, kto dziedziczy udział zmarłego. Wykaz inwentarza powinien najpierw prawidłowo wskazywać, jaki udział w poszczególnych składnikach wchodzi do spadku, a dopiero później udział ten podlega dziedziczeniu przez spadkobierców.

Jakie długi wpisać do wykazu?

Wykaz inwentarza obejmuje nie tylko aktywa, lecz także długi spadkowe. Należy wpisać znane zobowiązania istniejące w chwili otwarcia spadku, w tym kredyty, pożyczki, niezapłacone faktury, podatki, składki, czynsze, opłaty, zobowiązania wobec kontrahentów oraz inne wymagalne lub niewymagalne jeszcze długi, jeżeli ich podstawa istniała przed śmiercią spadkodawcy. Jeśli zobowiązania nie są w pełni znane, w pierwszej kolejności trzeba sprawdzić długi po zmarłym w dostępnych rejestrach i u wierzycieli.

Przy każdym długu warto wskazać wierzyciela, podstawę zobowiązania, dokument potwierdzający dług, kwotę, termin wymagalności oraz informację, czy dług jest sporny. Jeżeli wysokość zobowiązania nie jest pewna, należy opisać to ostrożnie i wskazać, na jakich danych oparto szacunek.

Pominięcie długu nie zawsze oznacza automatycznie utratę ochrony wynikającej z dobrodziejstwa inwentarza. Ryzyko jest jednak poważne, zwłaszcza gdy pominięcie było świadome albo nastąpiło mimo dostępnych dokumentów. Jeżeli po złożeniu wykazu pojawi się nowy dług albo składnik majątku, wykaz należy uzupełnić.

Gdzie i jak złożyć wykaz inwentarza?

Wykaz inwentarza można złożyć w sądzie spadku albo w sądzie, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania osoby składającej wykaz. Jeżeli wykaz trafi do sądu innego niż sąd spadku, sąd ten przekazuje go do sądu spadku. Można także złożyć wykaz przed notariuszem. Notariusz nie zatwierdza wykazu merytorycznie, lecz sporządza protokół obejmujący wykaz i przesyła jego wypis do sądu spadku.

Wykaz składany w sądzie sporządza się według urzędowego wzoru określonego w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości w sprawie określenia wzoru wykazu inwentarza oraz sposobu udostępniania druków tego wzoru. Złożenie wykazu w sądzie jest co do zasady tańsze niż czynność notarialna, ale wymaga samodzielnego prawidłowego wypełnienia formularza.

Po złożeniu wykazu sąd spadku zarządza ogłoszenie o jego złożeniu. Ma to znaczenie dla wierzycieli i innych zainteresowanych, którzy mogą zweryfikować, czy wykaz odpowiada rzeczywistemu stanowi spadku.

Przed złożeniem dokumentu warto ocenić, kiedy warto złożyć wykaz inwentarza, a kiedy poziom skomplikowania majątku przemawia za spisem sporządzanym przez komornika.

Co grozi za niedokładny wykaz?

Najpoważniejsze konsekwencje dotyczą sytuacji, w której spadkobierca działa podstępnie, czyli świadomie pomija składniki majątku, nie podaje ich do spisu albo wpisuje nieistniejące długi. W takim przypadku ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe może odpaść.

Nawet bez podstępu niedokładny wykaz może wywołać problemy praktyczne: spory z wierzycielami, konieczność uzupełniania wykazu, wniosek o spis inwentarza przez komornika, trudności przy dziale spadku albo zarzuty ze strony pozostałych spadkobierców. Dlatego im większy i bardziej złożony majątek, tym bardziej szczegółowy powinien być wykaz.

FAQ

Czy notariusz zatwierdza wykaz inwentarza?

Nie. Notariusz sporządza protokół obejmujący wykaz inwentarza i przesyła jego wypis do sądu spadku. Nie oznacza to jednak pełnej merytorycznej weryfikacji każdego składnika majątku i długu.

Czy trzeba wpisywać każdy przedmiot z domu?

Wartościowe ruchomości należy ująć odrębnie. Drobne przedmioty codziennego użytku można zwykle opisać zbiorczo, jeżeli nie mają istotnej wartości i nie ma sporu co do ich istnienia. Przy cennych rzeczach bezpieczniej jest podać dokładny opis i wartość.

Czy wyposażenie restauracji trzeba rozpisać szczegółowo?

Tak, zwłaszcza gdy chodzi o sprzęt o realnej wartości, środki trwałe, zapasy, urządzenia kuchenne, meble, kasy, terminale albo inne składniki majątku firmowego. Drobne elementy można grupować, ale powinny być możliwe do zidentyfikowania i wycenienia.

Jak wpisać majątek objęty wspólnością małżeńską?

Co do zasady do spadku wpisuje się udział zmarłego w majątku wspólnym, najczęściej 1/2 wartości danego składnika. Jeżeli rzecz była majątkiem osobistym zmarłego, ujmuje się ją w całości.

Czy można poprawić wykaz po jego złożeniu?

Tak. Jeżeli po złożeniu wykazu ujawnią się pominięte aktywa, przedmioty zapisów windykacyjnych albo długi, osoba składająca wykaz powinna go uzupełnić w takim samym trybie jak pierwotny wykaz.

Czy brak wykazu oznacza pełną odpowiedzialność za długi?

Samo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność do wartości stanu czynnego spadku, ale w praktyce tę wartość trzeba ustalić. Brak wykazu albo spisu może utrudniać obronę przed roszczeniami wierzycieli i prowadzić do potrzeby sporządzenia spisu inwentarza.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 września 2015 r. w sprawie określenia wzoru wykazu inwentarza oraz sposobu udostępniania druków tego wzoru

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.