Wykaz inwentarza po zmarłym przedsiębiorcy

Zwykły wykaz inwentarza spadku – cel i odpowiedzialność za długi

Zwykły wykaz inwentarza regulują przede wszystkim art. 1031 i art. 1031¹–1031⁴ Kodeksu cywilnego oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zapisobierca windykacyjny lub wykonawca testamentu mogą złożyć taki wykaz w sądzie albo przed notariuszem. Więcej o mechanizmie ograniczenia odpowiedzialności wyjaśnia materiał dotyczący przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca odpowiada za długi spadkowe co do zasady tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Przy prostym przyjęciu spadku odpowiedzialność za długi spadkowe jest natomiast nieograniczona.

W zwykłym wykazie należy z należytą starannością ujawnić przedmioty należące do spadku oraz przedmioty zapisów windykacyjnych, podając ich wartość według stanu i cen z chwili otwarcia spadku. Wykaz obejmuje również długi spadkowe i ich wysokość według stanu z chwili otwarcia spadku. W typowej sytuacji chwilą otwarcia spadku jest chwila śmierci spadkodawcy.

Nie wystarczy więc ogólne stwierdzenie „dom, restauracja, samochód i długi”, jeżeli spadek obejmuje wartościowe wyposażenie, wierzytelności, środki pieniężne, zapasy albo wiele zobowiązań. Składniki powinny być opisane na tyle dokładnie, aby można je było zidentyfikować i racjonalnie wycenić.

Wykaz można złożyć w sądzie spadku albo w sądzie, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania osoby składającej wykaz. Sąd niebędący sądem spadku przekazuje go do sądu spadku. Możliwe jest również złożenie wykazu przed notariuszem, który sporządza protokół obejmujący wykaz. Wykaz składany w sądzie sporządza się według urzędowego wzoru.

Notariusz ani sąd nie zatwierdzają w ten sposób własności poszczególnych rzeczy. Złożenie wykazu jest oświadczeniem dotyczącym składu i wartości spadku, a nie rozstrzygnięciem sporu o to, do kogo należy konkretny składnik.

Wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku z art. 28 – kiedy jest obowiązkowy?

Przy zmarłym przedsiębiorcy trzeba dodatkowo sprawdzić ustawę o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. Dotyczy ona przedsiębiorcy, który wykonywał we własnym imieniu działalność gospodarczą na podstawie wpisu do CEIDG.

Przedsiębiorstwo w spadku obejmuje co do zasady składniki niematerialne i materialne przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej, które stanowiły mienie przedsiębiorcy w chwili jego śmierci. Sam fakt, że zmarły prowadził jednoosobową działalność gospodarczą, nie oznacza jednak jeszcze, że w każdej sprawie powstaje obowiązek z art. 28.

Decydujące jest ustanowienie zarządu sukcesyjnego. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy, niezwłocznie po ustanowieniu zarządu sukcesyjnego zarządca sukcesyjny sporządza i składa przed notariuszem wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku.

Wykaz ten obejmuje składniki przedsiębiorstwa w spadku z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili śmierci przedsiębiorcy, a także długi spadkowe związane z działalnością gospodarczą zmarłego przedsiębiorcy i ich wysokość według stanu z chwili jego śmierci. W pozostałym zakresie ustawa nakazuje odpowiednio stosować przepisy o zwykłym wykazie inwentarza spadku.

Jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony, nie powstaje obowiązek złożenia szczególnego wykazu z art. 28. Nie wyłącza to jednak stosowania przepisów o zwykłym wykazie inwentarza spadku.

Warto też pamiętać, że gdy zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony za życia przedsiębiorcy, jego powołanie po śmierci jest możliwe tylko na zasadach określonych w ustawie i co do zasady w terminie dwóch miesięcy od śmierci przedsiębiorcy. Dlatego przy świeżej sprawie spadkowej należy od razu sprawdzić wpis przedsiębiorcy i zarządcy sukcesyjnego w CEIDG.

Wykaz spadku a wykaz przedsiębiorstwa w spadku – najważniejsze różnice

Wykazu przedsiębiorstwa w spadku nie należy zatem traktować jako innej wersji zwykłego wykazu spadku. Może on obejmować tylko część zagadnień istotnych z punktu widzenia całego spadku, a w niektórych sytuacjach – zwłaszcza przy przedsiębiorstwie należącym do majątku wspólnego małżonków – jego zakres może być skonstruowany inaczej niż zakres aktywów ujmowanych w zwykłym wykazie spadku.

Restauracja i jednoosobowa działalność – co należy ująć w wykazach?

Jednoosobowa działalność gospodarcza nie jest odrębną od przedsiębiorcy osobą prawną. Po jego śmierci trzeba jednak odróżnić prawa i rzeczy należące do zmarłego od szczególnego przedsiębiorstwa w spadku, którego zakres określa ustawa o zarządzie sukcesyjnym.

Przy restauracji analizuje się zwykle nieruchomość albo prawo do lokalu, wyposażenie kuchni i sali, urządzenia chłodnicze, meble, środki transportu, zapasy towarów, środki pieniężne, wierzytelności od kontrahentów, kaucje oraz zobowiązania związane z działalnością. Przy ustalaniu pasywów pomocne jest również sprawdzenie, jak traktowane są długi związane z działalnością gospodarczą po śmierci przedsiębiorcy.

Sprzęt o większej wartości lub ujęty w ewidencji środków trwałych warto opisywać indywidualnie. Drobne wyposażenie można grupować, jeżeli nadal pozwala to ustalić, co rzeczywiście znajdowało się w przedsiębiorstwie i jaką przedstawiało wartość.

Trzeba jednak sprawdzić tytuł prawny do każdego większego składnika. Ekspres do kawy, samochód, urządzenie chłodnicze czy terminal mogły być własnością zmarłego, ale mogły też należeć do leasingodawcy, wynajmującego, operatora płatniczego albo dostawcy. Cudzej rzeczy nie wpisuje się jako własnego aktywa tylko dlatego, że przedsiębiorca z niej korzystał.

W takiej sytuacji osobnej analizy wymaga umowa i wynikające z niej prawa oraz obowiązki. Prawo do korzystania z określonego składnika może mieć znaczenie dla przedsiębiorstwa, natomiast sama własność rzeczy pozostaje przy jej właścicielu.

Podobnie środki na rachunku firmowym wymagają ustalenia ich statusu majątkowego. Samo oznaczenie rachunku jako firmowego nie przesądza jeszcze o tym, czy środki należały wyłącznie do majątku osobistego przedsiębiorcy, czy były objęte małżeńskim ustrojem majątkowym.

Majątek wspólny małżonków a przedsiębiorstwo w spadku

W zwykłym wykazie inwentarza spadku nie ujmuje się automatycznie całego majątku objętego wcześniej wspólnością ustawową małżeńską. Po ustaniu wspólności wskutek śmierci trzeba ustalić udział przypadający zmarłemu. Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego udziały małżonków w majątku wspólnym są co do zasady równe, dlatego w typowej sytuacji udział zmarłego wynosi 1/2. Ustalenie nierównych udziałów jest wyjątkiem i podlega odrębnym warunkom.

Jeżeli nieruchomość, samochód lub środki pieniężne należały do majątku osobistego zmarłego, mogą wejść do spadku w całości. Jeżeli były objęte majątkiem wspólnym, w zwykłym wykazie trzeba uwzględnić udział wchodzący do spadku, a nie automatycznie wartość całego składnika.

Przy przedsiębiorstwie w spadku dochodzi jednak dodatkowa reguła. Jeżeli w chwili śmierci przedsiębiorcy całe przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 55¹ KC stanowiło mienie przedsiębiorcy i jego małżonka, art. 2 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym przewiduje, że przedsiębiorstwo w spadku obejmuje całe to przedsiębiorstwo. Małżonek może być wówczas właścicielem udziału w przedsiębiorstwie w spadku.

Dlatego nie można automatycznie przenieść zasady „do spadku wchodzi 1/2” na szczególny wykaz z art. 28. Trzeba osobno odpowiedzieć na dwa pytania: jaki udział w majątku wspólnym wszedł do spadku oraz jaki jest ustawowy zakres przedsiębiorstwa w spadku. Jeżeli składniki przedsiębiorstwa miały różny status majątkowy, sytuację należy ocenić indywidualnie.

Długi firmowe i prywatne – do którego wykazu je wpisać?

Zwykły wykaz inwentarza obejmuje długi spadkowe niezależnie od tego, czy powstały w związku z działalnością gospodarczą, czy w sferze prywatnej. Mogą to być kredyty, pożyczki, niezapłacone faktury, zobowiązania podatkowe i składkowe, czynsze, zobowiązania wobec kontrahentów oraz inne długi, których podstawa istniała przed śmiercią spadkodawcy.

Szczególny wykaz przedsiębiorstwa w spadku jest węższy pod tym względem: art. 28 nakazuje ująć w nim długi spadkowe związane z działalnością gospodarczą zmarłego przedsiębiorcy i ich wysokość według stanu z chwili śmierci.

Jeżeli sytuacja finansowa zmarłego nie jest jasna, należy przeanalizować księgowość przedsiębiorstwa, umowy kredytowe i leasingowe, faktury, korespondencję z kontrahentami, rozliczenia podatkowe i składkowe oraz dokumentację bankową. Pomocne może być również ustalenie, jak sprawdzić długi po zmarłym.

Przy długu spornym albo nieustalonym co do wysokości nie powinno się tworzyć pozornej pewności. Warto wskazać podstawę zobowiązania, wierzyciela, dostępne dokumenty i okoliczność, że wysokość lub istnienie długu jest kwestionowane.

Wykaz inwentarza a spis inwentarza przez komornika

Wykaz inwentarza i spis inwentarza nie są tym samym dokumentem. Zwykły wykaz sporządza uprawniona osoba i składa go w odpowiednim trybie. Spis inwentarza wykonuje komornik na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

O sporządzenie spisu może wystąpić m.in. osoba, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku lub zapisobiercą, a także wykonawca testamentu oraz wierzyciel dysponujący pisemnym dowodem należności przeciwko spadkodawcy. Wniosek może być w przewidzianych przepisami przypadkach skierowany również bezpośrednio do właściwego komornika. Więcej o tym trybie opisuje artykuł dotyczący spisu inwentarza przez komornika.

Spis może być szczególnie przydatny, gdy istnieje spór co do składu spadku, poszczególni spadkobiercy nie mają dostępu do majątku lub dokumentów, pojawiają się zarzuty ukrywania składników albo majątek jest rozbudowany i trudny do samodzielnego ustalenia.

Także spis inwentarza nie rozstrzyga jednak ostatecznie każdego sporu własnościowego. Jeżeli strony kwestionują, czy rzecz należała do zmarłego, do małżonka, do osoby trzeciej albo do majątku wspólnego, ostateczne ustalenie może wymagać odpowiedniego postępowania sądowego.

Jeżeli sporządzono spis inwentarza, od tej chwili spadkobierca spłaca długi spadkowe zgodnie ze sporządzonym spisem. Nie należy jednocześnie utożsamiać spisu spadku z obowiązkowym wykazem przedsiębiorstwa w spadku z art. 28 – ustanowienie zarządu sukcesyjnego powoduje odrębny obowiązek zarządcy.

Uzupełnienie wykazu i skutki nierzetelnego sporządzenia

Jeżeli po złożeniu zwykłego wykazu ujawni się pominięty składnik spadku, przedmiot zapisu windykacyjnego albo dług spadkowy, osoba, która złożyła wykaz, ma obowiązek go uzupełnić. Do uzupełnienia stosuje się te same zasady co do złożenia wykazu.

Przy szczególnym wykazie przedsiębiorstwa w spadku art. 28 nakazuje w pozostałym zakresie odpowiednio stosować przepisy o wykazie inwentarza spadku. Jeżeli więc po sporządzeniu dokumentu ujawnią się istotne pominięcia dotyczące przedsiębiorstwa, nie powinny pozostać bez reakcji; wykaz należy odpowiednio uzupełnić.

W przypadku zwykłego wykazu sankcja może być bardzo poważna. Jeżeli spadkobierca podstępnie pominie przedmioty należące do spadku lub przedmioty zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględni nieistniejące długi, może utracić ograniczenie odpowiedzialności wynikające z dobrodziejstwa inwentarza.

Przy zarządcy sukcesyjnym nie należy automatycznie przenosić tej sankcji na szczególny wykaz z art. 28, ponieważ zarządca sporządza dokument w innej roli. Ustawa przewiduje jednak odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego za szkodę wyrządzoną wskutek nienależytego wykonywania obowiązków. Rzetelne sporządzenie i aktualizowanie wykazu ma więc również znaczenie z punktu widzenia prawidłowego wykonywania zarządu.

Checklista dla rodziny zmarłego przedsiębiorcy

1. Sprawdź CEIDG – ustal, czy zmarły był przedsiębiorcą wpisanym do CEIDG oraz czy wpisano zarządcę sukcesyjnego.
2. Jeżeli zarządu nie ustanowiono, sprawdź terminy – przy powołaniu zarządcy po śmierci co do zasady obowiązuje dwumiesięczny termin przewidziany w ustawie.
3. Ustal krąg spadkobierców i dokument dziedziczenia – w zależności od etapu sprawy znaczenie może mieć prawomocne stwierdzenie nabycia spadku, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia albo europejskie poświadczenie spadkowe.
4. Jeżeli ustanowiono zarząd sukcesyjny, dopilnuj wykazu z art. 28 – sporządza go zarządca sukcesyjny i składa niezwłocznie przed notariuszem.
5. Oddziel zwykły wykaz spadku – jeżeli potrzebne jest ustalenie stanu czynnego spadku i odpowiedzialności przy dobrodziejstwie inwentarza, przeanalizuj również zwykły wykaz albo potrzebę sporządzenia spisu inwentarza.
6. Rozdziel składniki według tytułu prawnego – majątek osobisty zmarłego, majątek wspólny małżonków, przedsiębiorstwo w spadku oraz rzeczy należące do osób trzecich.
7. Sprawdź umowy i dokumenty firmy – leasing, najem, dzierżawa, kredyty, rachunki bankowe, środki trwałe, zapasy, należności, zobowiązania podatkowe i składkowe oraz faktury kontrahentów.

FAQ

Czy po każdym zmarłym przedsiębiorcy trzeba sporządzić dwa wykazy?

Nie. Zwykły wykaz inwentarza podlega zasadom prawa spadkowego, natomiast szczególny wykaz przedsiębiorstwa w spadku staje się obowiązkiem zarządcy sukcesyjnego dopiero po ustanowieniu zarządu sukcesyjnego. Jeżeli zarządu sukcesyjnego nie ma, obowiązek z art. 28 nie powstaje.

Czy wykaz przedsiębiorstwa w spadku można złożyć w sądzie zamiast u notariusza?

Nie. Art. 28 ustawy o zarządzie sukcesyjnym wskazuje wprost, że zarządca sukcesyjny składa wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku przed notariuszem. Możliwość wyboru między sądem a notariuszem dotyczy zwykłego wykazu inwentarza spadku.

Czy wykaz z art. 28 zastępuje zwykły wykaz inwentarza spadku?

Nie należy ich traktować zamiennie. Wykaz z art. 28 dotyczy przedsiębiorstwa w spadku i długów spadkowych związanych z działalnością gospodarczą. Zwykły wykaz obejmuje cały spadek i ma bezpośrednie znaczenie dla ustalenia stanu czynnego spadku oraz odpowiedzialności spadkobiercy przy dobrodziejstwie inwentarza.

Czy leasingowany samochód lub ekspres do kawy wpisuje się jako majątek przedsiębiorcy?

Nie jako własność przedsiębiorcy, jeżeli właścicielem rzeczy pozostaje leasingodawca, wynajmujący lub inny podmiot. Trzeba natomiast zbadać umowę i prawa oraz obowiązki, które z niej wynikają, ponieważ mogą mieć znaczenie dla przedsiębiorstwa i spadku.

Czy przy majątku wspólnym zawsze wpisuje się połowę przedsiębiorstwa?

Nie można stosować takiego automatyzmu. W zwykłym wykazie spadku co do zasady ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym, zwykle 1/2. Jeżeli jednak całe przedsiębiorstwo stanowiło mienie przedsiębiorcy i jego małżonka, ustawa o zarządzie sukcesyjnym przewiduje, że przedsiębiorstwo w spadku obejmuje całe przedsiębiorstwo. Zakres obu wykazów trzeba więc ustalać osobno.

Czy sąd albo notariusz potwierdza przez wykaz, kto jest właścicielem rzeczy?

Nie. Złożenie wykazu nie rozstrzyga sporu o własność. Jeżeli powstaje spór, czy określony przedmiot należał do zmarłego, jego małżonka albo osoby trzeciej, może być potrzebny spis inwentarza, dodatkowe dowody, a niekiedy postępowanie sądowe.

Czy brak zwykłego wykazu oznacza automatycznie pełną odpowiedzialność za długi?

Nie. Brak wykazu sam w sobie nie zmienia przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza w przyjęcie proste. Granicę odpowiedzialności trzeba jednak ustalić na podstawie wartości stanu czynnego spadku określonej w wykazie albo spisie inwentarza, dlatego brak obu dokumentów może poważnie utrudniać rozliczenia z wierzycielami.

Źródła:

• Kodeks cywilny – tekst jednolity ogłoszony w 2026 r., w szczególności art. 1031 i art. 1031¹–1031⁴.
• Kodeks postępowania cywilnego – tekst jednolity ogłoszony w 2026 r., w szczególności art. 636³, art. 637 i art. 637¹.
• Ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw, w szczególności art. 2, art. 12, art. 28 i art. 33.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst jednolity ogłoszony w 2026 r., w szczególności art. 43.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22 września 2015 r. w sprawie określenia wzoru wykazu inwentarza oraz sposobu udostępniania druków tego wzoru.