Rozporządzenie mieszkaniem na wypadek śmierci małżonków

Do kogo należy mieszkanie po ślubie i po sprzedaży?

Mieszkanie nabyte przed zawarciem małżeństwa co do zasady wchodzi do majątku osobistego małżonka, który je kupił. Wynika to z art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sam fakt zawarcia małżeństwa i brak rozdzielności majątkowej nie powodują automatycznie, że lokal sprzed ślubu staje się majątkiem wspólnym.

Inaczej trzeba ocenić sytuację po sprzedaży takiego mieszkania i zakupie nowej nieruchomości. Zgodnie z art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego należą także przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Oznacza to, że jeżeli nowe mieszkanie zostanie kupione wyłącznie za pieniądze ze sprzedaży mieszkania należącego do majątku osobistego, można bronić stanowiska, że nowe mieszkanie również powinno należeć do majątku osobistego.

W praktyce najważniejszy jest jednak akt notarialny zakupu nowego lokalu, treść wpisu w księdze wieczystej i dowody pochodzenia środków. Jeżeli w akcie notarialnym małżonkowie wskażą, że nabywają lokal do majątku wspólnego albo jako współwłaściciele w określonych udziałach, to udział żony będzie składnikiem jej majątku i po jej śmierci wejdzie do spadku. Wtedy córka żony może dziedziczyć ten udział albo dochodzić roszczeń związanych z zachowkiem, zależnie od treści testamentu i kręgu spadkobierców.

Dlatego przy sprzedaży dawnego mieszkania i zakupie nowego warto od razu ustalić, czy celem jest zachowanie nowego mieszkania jako majątku osobistego jednego małżonka, czy wprowadzenie go do majątku wspólnego, czy ustanowienie udziałów. Od tego zależy późniejsze dziedziczenie.

Co stanie się po śmierci jednego z małżonków?

Jeżeli żona będzie współwłaścicielką nowego mieszkania, jej udział nie przejdzie automatycznie na męża tylko dlatego, że małżonkowie tak planowali. Udział żony będzie dziedziczony zgodnie z testamentem, a przy braku testamentu zgodnie z ustawą. Córka żony z pierwszego małżeństwa jest jej zstępną, więc należy do kręgu osób, które mogą dziedziczyć po matce oraz mogą być uprawnione do zachowku.

Jeżeli żona w testamencie powoła córkę jako spadkobierczynię udziału w mieszkaniu, córka może stać się współwłaścicielką tego udziału już po śmierci matki. W takiej sytuacji nie trzeba czekać na śmierć drugiego małżonka. Może to prowadzić do sporów o korzystanie z mieszkania, rozliczenia albo dział spadku.

Jeżeli natomiast żona powoła męża do całości spadku, córka co do zasady nie nabędzie udziału we własności mieszkania, ale może wystąpić przeciwko spadkobiercy z roszczeniem o zachowek. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie automatycznym prawem do udziału w lokalu. Jego wysokość zależy m.in. od wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, oraz od tego, czy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

W relacji odwrotnej córka żony nie dziedziczy po mężu matki z ustawy, jeżeli nie została przez niego przysposobiona. Może dziedziczyć po nim tylko wtedy, gdy zostanie powołana w jego testamencie. Bratanica męża również nie jest osobą uprawnioną do zachowku po nim, ale może być spadkobierczynią testamentową.

Testamenty małżonków: co można zrobić, a czego nie?

Polskie prawo nie dopuszcza jednego wspólnego testamentu małżonków. Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że każde z Państwa powinno sporządzić własny testament, nawet jeżeli oba testamenty mają mieć podobną treść.

Możliwe są natomiast dwa odrębne testamenty, w których każdy z małżonków powoła drugiego małżonka do spadku. W takim układzie można rozważyć testament wzajemny z podstawieniem, czyli wskazanie osoby rezerwowej na wypadek, gdyby pierwszy spadkobierca nie chciał albo nie mógł dziedziczyć. Gdy w grę wchodzi dom rodzinny, pomocne bywa też to, jak skonstruować testament małżonków a ochrona domu, aby drugi małżonek nie musiał po śmierci współmałżonka sprzedawać nieruchomości.

Trzeba jednak pamiętać o bardzo ważnym ograniczeniu: testament jest odwołalny. Zgodnie z art. 943 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w każdej chwili odwołać cały testament albo jego poszczególne postanowienia. Testamenty małżonków o podobnej treści nie są więc umową, która nieodwołalnie gwarantuje, że po śmierci obojga majątek trafi dokładnie po połowie do córki żony i bratanicy męża.

Jeżeli celem jest zabezpieczenie prawa do mieszkania za życia drugiego małżonka, a jednocześnie ograniczenie ryzyka sporów ze spadkobiercami, sam testament może nie wystarczyć. Warto wtedy przeanalizować także służebność mieszkania, użytkowanie, zapis windykacyjny w testamencie notarialnym albo inne rozwiązania dopasowane do tego, kto ma być właścicielem lokalu. Przydatny może być również szerszy poradnik dotyczący tego, jak zaplanować zabezpieczenie nieruchomości małżonków.

Podstawienie testamentowe nie działa jak dziedziczenie po śmierci drugiego spadkobiercy

Podstawienie testamentowe jest często mylone z mechanizmem „najpierw dziedziczy małżonek, a po jego śmierci majątek musi przejść na wskazane osoby”. Takiego skutku nie daje zwykłe podstawienie. Zgodnie z art. 963 Kodeksu cywilnego można powołać spadkobiercę na wypadek, gdyby inna osoba powołana do spadku nie chciała albo nie mogła być spadkobiercą.

W praktyce oznacza to, że jeżeli mąż powoła żonę do spadku, a bratanicę wskaże jako osobę podstawioną, bratanica dziedziczy po mężu tylko wtedy, gdy żona nie będzie mogła albo nie będzie chciała dziedziczyć. Jeżeli żona skutecznie przyjmie spadek, stanie się właścicielką odziedziczonego majątku i będzie mogła nim rozporządzać. Analogiczna zasada działa w testamencie żony.

Nie należy więc traktować podstawienia jako pewnego sposobu na związanie rąk małżonkowi, który przeżyje. Więcej o tym mechanizmie wyjaśnia artykuł dotyczący tego, jak działa podstawienie testamentowe.

Dodatkowo art. 964 Kodeksu cywilnego ogranicza skuteczność postanowień, w których spadkodawca chciałby zobowiązać spadkobiercę do zachowania spadku i pozostawienia go później innej osobie. Takie postanowienie, czyli podstawienie powiernicze a testament mieszkania, nie daje pełnego skutku „dziedziczenia po dziedzicu”, dlatego w sprawach rodzinnych wymaga szczególnej ostrożności.

Czy trzeba opisać w testamencie sprzedaż starego mieszkania i zakup nowego?

Jeżeli testament wskazuje konkretny lokal, a ten lokal zostanie później sprzedany, testament może przestać odpowiadać rzeczywistej sytuacji majątkowej. Dlatego po sprzedaży mieszkania kawalerskiego i zakupie nowego lokalu warto zaktualizować testamenty. Najbezpieczniej zrobić to po podpisaniu aktu notarialnego nabycia nowej nieruchomości, gdy znany jest właściciel, numer księgi wieczystej i sposób finansowania.

W testamencie można wskazać konkretną nieruchomość, ale można też rozporządzić udziałem w całym spadku, np. powołać określonych spadkobierców do spadku w określonych częściach. Wybór zależy od celu. Jeżeli chodzi o konkretny lokal, precyzja jest istotna. Jeżeli chodzi o całość majątku, lepiej nie ograniczać testamentu do mieszkania, którego w przyszłości może już nie być.

Jeżeli nowe mieszkanie ma być kupione ze środków ze sprzedaży majątku osobistego, warto zadbać o przelew środków możliwy do wykazania, oświadczenia w akcie notarialnym oraz spójność dokumentów. Ułatwia to późniejsze wykazanie, czy lokal należy do majątku osobistego, wspólnego, czy do majątków małżonków w udziałach.

Jak ograniczyć ryzyko roszczeń córki żony?

Nie da się całkowicie wyłączyć ryzyka zachowku samym ogólnym zapisem, że majątek ma zostać podzielony dopiero po śmierci obojga małżonków. Jeżeli córka żony jest jej zstępną i zostałaby powołana do spadku z ustawy, to przy pominięciu w testamencie może mieć roszczenie o zachowek. Roszczenie to kieruje się zasadniczo przeciwko spadkobiercy testamentowemu.

Możliwe sposoby ograniczania ryzyka zależą od stanu faktycznego. W grę może wchodzić odpowiednio ułożony testament, rozważenie zachowku przy planowaniu udziałów, umowa zrzeczenia się dziedziczenia zawarta między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym w formie aktu notarialnego, a w wyjątkowych sytuacjach wydziedziczenie, jeżeli istnieją ustawowe podstawy. Wydziedziczenie nie może być jednak użyte dowolnie i wymaga rzeczywistej, konkretnej przyczyny przewidzianej w Kodeksie cywilnym. Osobnym, często spornym tematem jest wydziedziczenie męża w testamencie, które również podlega tym samym rygorom.

Jeżeli córka żony ma finalnie otrzymać połowę majątku dopiero po śmierci obojga małżonków, trzeba jasno odróżnić dwa etapy: dziedziczenie po pierwszym zmarłym i dziedziczenie po drugim zmarłym. Testament jednego małżonka nie rozstrzyga o majątku drugiego małżonka po jego późniejszej śmierci.

FAQ

Czy żona automatycznie staje się współwłaścicielką mieszkania kupionego przez męża przed ślubem?

Nie. Mieszkanie nabyte przed ślubem zasadniczo należy do majątku osobistego męża. Wspólność ustawowa obejmuje przede wszystkim przedmioty nabyte w czasie jej trwania, a nie majątek sprzed małżeństwa.

Czy nowe mieszkanie kupione po sprzedaży lokalu sprzed ślubu też będzie majątkiem osobistym?

Może tak być, jeżeli zostanie kupione w zamian za składnik majątku osobistego i da się to wykazać. W praktyce bardzo ważne są zapisy aktu notarialnego, sposób przepływu pieniędzy i wpis w księdze wieczystej.

Czy małżonkowie mogą sporządzić jeden wspólny testament?

Nie. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Małżonkowie mogą natomiast sporządzić dwa odrębne testamenty, nawet o bardzo podobnej treści.

Czy córka żony może żądać udziału w mieszkaniu zaraz po śmierci matki?

Tak, jeżeli żona była właścicielką udziału w mieszkaniu i córka dziedziczy ten udział po matce. Jeżeli córka została pominięta w testamencie, zwykle nie nabywa automatycznie udziału, ale może mieć roszczenie pieniężne o zachowek.

Czy podstawienie testamentowe zabezpiecza podział majątku dopiero po śmierci obojga małżonków?

Nie w pełnym znaczeniu. Podstawienie działa przede wszystkim wtedy, gdy pierwszy wskazany spadkobierca nie chce albo nie może dziedziczyć. Nie jest to mechanizm, który skutecznie zobowiązuje spadkobiercę do zachowania majątku i przekazania go po swojej śmierci konkretnej osobie.

Czy po zakupie nowego mieszkania trzeba zmienić testament?

Najczęściej warto to zrobić. Jeżeli wcześniejszy testament odnosił się do konkretnego mieszkania, które zostało sprzedane, nowy testament powinien odpowiadać aktualnemu stanowi majątku i nowym numerom księgi wieczystej.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, czy nowe mieszkanie ma należeć do majątku osobistego męża, do majątku wspólnego małżonków, czy do obojga w udziałach. Jeżeli żona będzie miała udział w mieszkaniu, jej córka może po jej śmierci dziedziczyć ten udział albo dochodzić zachowku, zależnie od treści testamentu. Jeżeli celem jest ochrona drugiego małżonka i spokojne korzystanie z mieszkania, testamenty powinny być przygotowane razem z analizą majątku małżeńskiego, zachowku i ewentualnych zabezpieczeń mieszkaniowych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - tekst aktu w systemie ELI, w szczególności art. 941, 942, 943, 949, 963, 964, 991 i 1007.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst aktu w systemie ELI, w szczególności art. 31 i art. 33.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.