Termin spłaty drugiego spadkobiercy przy dziale spadku

Problem terminu spłaty pojawia się bardzo często wtedy, gdy po rodzicach pozostaje jedna wartościowa nieruchomość, a spadkobierców jest kilku. Jeden z nich chce przejąć dom lub mieszkanie, a pozostali oczekują zapłaty równowartości swoich udziałów. Spór zwykle nie dotyczy wtedy samej zasady podziału, lecz tego, czy spłata ma nastąpić od razu, w ratach, czy po kilku latach.

W podobnej sytuacji znalazł się pan Marek. W sądzie toczyła się sprawa o dział spadku i zniesienie współwłasności po rodzicach. Siostra chciała przejąć cały majątek z obowiązkiem spłaty brata, ale domagała się możliwie długiego terminu zapłaty. Pan Marek chciał natomiast otrzymać pieniądze szybko, bo nie zamierzał finansować siostry przez wiele lat. Pytanie sprowadzało się więc do tego, czy prawo określa termin na spłatę drugiego spadkobiercy i jak przekonać sąd do krótszego terminu.

Jak podzielić spadek między kilku spadkobierców?

Jeżeli spadek przypada kilku osobom, między spadkobiercami powstaje wspólność majątku spadkowego. Do tej wspólności oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, co wynika z art. 1035 Kodeksu cywilnego. Dział spadku ma zakończyć tę wspólność i przypisać poszczególne składniki majątku konkretnym osobom albo ustalić spłaty i dopłaty.

Dział spadku może nastąpić w drodze umowy między wszystkimi spadkobiercami albo w postępowaniu sądowym. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga formy aktu notarialnego. Gdy nie ma zgody co do sposobu podziału, terminów spłat albo wartości składników majątku, sprawę rozstrzyga sąd na wniosek choćby jednego spadkobiercy.

Sąd jest związany zgodnym projektem działu spadku tylko wtedy, gdy nie sprzeciwia się on prawu, zasadom współżycia społecznego i nie narusza rażąco interesu osób uprawnionych. Jeżeli zgody nie ma, sąd ustala sposób działu na podstawie okoliczności sprawy, składu majątku, stanowisk uczestników i zasad wynikających z przepisów o zniesieniu współwłasności. Szczególnie trudne bywają sprawy, w których pojawia się dział spadku i podział domu między skłóconych spadkobierców.

Przyznanie nieruchomości jednemu spadkobiercy ze spłatą

Zgodnie z art. 211 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel może żądać, aby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy, ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo prowadziłby do istotnej zmiany rzeczy lub znacznego zmniejszenia jej wartości.

W praktyce wiele nieruchomości, zwłaszcza mieszkań i domów jednorodzinnych, nie nadaje się do sensownego fizycznego podziału między spadkobierców. Wtedy zastosowanie ma art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego: rzecz, której nie da się podzielić, może zostać przyznana jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Przyznanie nieruchomości jednemu spadkobiercy nie jest automatyczne. Sąd bierze pod uwagę między innymi dotychczasowe korzystanie z nieruchomości, sytuację rodzinną i majątkową uczestników, możliwość realnej spłaty, stanowiska stron, zgodność z zasadami prawidłowej gospodarki oraz to, czy przyznanie rzeczy jednemu uczestnikowi nie prowadziłoby do oczywistego pokrzywdzenia pozostałych.

Co zrobi sąd, gdy spadkobiercy nie zgadzają się co do podziału?

Brak zgody nie blokuje działu spadku. Sąd może wybrać taki sposób podziału, który uzna za najbardziej odpowiedni w danych okolicznościach. Może więc przyznać nieruchomość jednemu spadkobiercy ze spłatą, podzielić majątek w naturze, jeżeli jest to możliwe, albo zarządzić sprzedaż rzeczy wspólnej i podział uzyskanej kwoty.

Sprzedaż sądowa jest zwykle rozwiązaniem ostatecznym. Może wiązać się z kosztami, dłuższym postępowaniem i ryzykiem uzyskania ceny niższej niż przy zwykłej sprzedaży rynkowej. Dlatego w sprawach rodzinnych często korzystniejsze jest przedstawienie sądowi realnego wariantu przejęcia nieruchomości przez jednego spadkobiercę wraz z konkretnym harmonogramem spłat.

W orzeczeniu z 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt V CK 174/2002, Sąd Najwyższy wskazał, że rzecz, która nie daje się podzielić, to nie tylko rzecz fizycznie niepodzielna, ale także rzecz, której podział i przydzielenie poszczególnym współwłaścicielom jest niemożliwe ze względu na okoliczności sprawy, stosunki osobiste, rodzinne, majątkowe albo sam rodzaj wniosków uczestników. W takiej sytuacji sąd może zdecydować o przyznaniu rzeczy jednemu uczestnikowi albo o sprzedaży.

Kto ustala termin spłaty drugiego spadkobiercy?

Jeżeli spadkobiercy zawierają umowę o dział spadku, sami mogą ustalić termin, wysokość i sposób spłaty. Mogą przewidzieć płatność jednorazową, raty, odsetki, zabezpieczenie oraz skutki opóźnienia. Przy nieruchomości takie ustalenia powinny znaleźć się w akcie notarialnym.

Jeżeli działu dokonuje sąd, podstawowe znaczenie ma art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty, sąd oznacza termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin zapłaty odsetek, a w razie potrzeby także sposób zabezpieczenia. Gdy sąd rozkłada spłaty lub dopłaty na raty, łączny termin ich zapłaty nie może przekraczać 10 lat.

Nie oznacza to jednak, że każda spłata może być dowolnie odroczona na 10 lat. Dziesięć lat to granica maksymalna, a nie standardowy termin. Sąd powinien dobrać termin do realiów sprawy. Inaczej ocenia się osobę, która ma stałe dochody, zdolność kredytową i przejmuje wartościową nieruchomość, a inaczej osobę, która prowadzi gospodarstwo rolne i musi zachować jego płynność.

Jeżeli w postanowieniu sąd nie rozłoży spłaty na raty i nie wskaże odroczonego terminu zapłaty, w praktyce trzeba liczyć się z tym, że spłata będzie wymagalna po uprawomocnieniu się postanowienia. Z treści orzeczenia powinno wynikać, czy spłata ma być jednorazowa, ratalna, oprocentowana i zabezpieczona.

Jak sąd ustala wysokość i harmonogram spłat?

Spłata ma co do zasady odpowiadać wartości udziału spadkobiercy w majątku, którego nie otrzymuje on w naturze. Jeżeli spadkobierca przejmuje nieruchomość wartą więcej niż jego udział, powinien wyrównać pozostałym tę różnicę w pieniądzu. Wysokość spłaty zależy więc od wartości majątku i udziałów poszczególnych osób.

Gdy strony spierają się o wartość nieruchomości, sąd zwykle dopuszcza dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Wartość przyjmowana do rozliczeń powinna odpowiadać aktualnej wartości składnika majątku w chwili orzekania, chyba że szczególne okoliczności sprawy uzasadniają inną ocenę.

Przy ustalaniu harmonogramu spłaty sąd powinien rozważyć sytuację obu stron. Osoba zobowiązana do zapłaty może wykazywać, że nie ma możliwości natychmiastowej spłaty bez sprzedaży nieruchomości albo bez utraty źródła utrzymania. Osoba uprawniona do spłaty może natomiast wykazywać, że długie raty byłyby dla niej krzywdzące, szczególnie przy wysokiej inflacji, konieczności zakupu mieszkania, spłaty kredytu albo podziale majątku po wielu latach od śmierci spadkodawcy.

Czy sąd może obniżyć spłatę należną spadkobiercy?

Zasadą jest pełne wyrównanie wartości udziałów. Obniżenie spłaty nie powinno być traktowane jako normalny mechanizm działu spadku. W orzecznictwie dopuszcza się możliwość wyjątkowego zastosowania art. 5 Kodeksu cywilnego, ale tylko w szczególnych sytuacjach, gdy żądanie pełnej spłaty byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W praktyce sama trudna sytuacja finansowa osoby przejmującej nieruchomość zwykle nie wystarcza do obniżenia spłaty. Może natomiast uzasadniać rozłożenie płatności na raty, odroczenie terminu albo ustalenie zabezpieczenia. Każdorazowo znaczenie ma konkretny stan faktyczny: relacje rodzinne, sposób korzystania z nieruchomości, nakłady, czas trwania współwłasności, zachowanie stron i realna wartość majątku.

Zabezpieczenie spłat i dopłat

Przy wysokiej spłacie warto wnosić, aby sąd zabezpieczył jej zapłatę. Art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego pozwala sądowi oznaczyć sposób zabezpieczenia, jeżeli jest taka potrzeba. W sprawach dotyczących nieruchomości najczęściej rozważa się hipotekę na nieruchomości przyznanej spadkobiercy zobowiązanemu do spłaty. Przy ruchomościach możliwy może być zastaw, a w określonych sytuacjach także inne rozwiązania dostosowane do przedmiotu sprawy.

W postanowieniu z 2 lipca 2009 r., sygn. akt V CSK 481/2008, Sąd Najwyższy wskazał, że sąd powinien orzekać o zabezpieczeniu wtedy, gdy brak zabezpieczenia mógłby narazić uprawnionego na niemożliwość zaspokojenia roszczenia, co zwykle ma miejsce przy znaczniejszych kwotach spłat lub dopłat.

Wniosek o zabezpieczenie warto dobrze uzasadnić. Można wskazać wysokość spłaty, czas jej odroczenia, ryzyko sprzedaży albo obciążenia nieruchomości, brak stabilnych dochodów dłużnika, wcześniejsze problemy z płatnościami albo inne okoliczności pokazujące, że sama treść postanowienia może nie wystarczyć do ochrony uprawnionego. Dodatkowe ryzyko pojawia się, gdy spadkobierca ma komornika, bo wówczas zasądzona kwota może zostać zajęta jeszcze przed jej wypłatą.

Co może zrobić spadkobierca, który chce szybszej spłaty?

Spadkobierca uprawniony do spłaty powinien aktywnie przedstawić swoje stanowisko w postępowaniu. Warto wnioskować o konkretny termin zapłaty, ewentualnie o krótszy harmonogram rat, a także o odsetki i zabezpieczenie. Dobrze jest wykazać, dlaczego długie raty byłyby nieuzasadnione i krzywdzące.

Przydatne mogą być dokumenty potwierdzające własne potrzeby finansowe, koszty utrzymania, konieczność zakupu lub wynajmu mieszkania, zobowiązania kredytowe, wiek, stan zdrowia, sytuację rodzinną oraz fakt, że osoba przejmująca nieruchomość ma realną możliwość uzyskania finansowania, sprzedaży części majątku albo zapłaty w krótszym terminie.

W sprawie pana Marka należałoby więc wykazywać, że siostra może spłacić go szybciej, a wieloletnie raty naruszałyby jego uzasadniony interes. Jednocześnie warto z ostrożności wnosić o zabezpieczenie spłaty hipoteką na nieruchomości, którą siostra miałaby otrzymać w wyniku działu spadku. Inaczej wygląda sytuacja, gdy doszło do konfliktu majątkowego po rozstaniu i w grę wchodzi wydziedziczenie brata a dział spadku, bo wtedy najpierw trzeba ustalić, kto w ogóle jest spadkobiercą.

FAQ

Czy istnieje ustawowy termin spłaty drugiego spadkobiercy?

Nie ma jednego terminu, który obowiązuje w każdej sprawie. Termin ustalają spadkobiercy w umowie albo sąd w postanowieniu działowym. Jeżeli sąd rozkłada spłatę na raty, łączny okres płatności nie może przekroczyć 10 lat.

Czy mogę żądać natychmiastowej spłaty?

Tak, możesz wnosić o jednorazową spłatę albo krótki termin zapłaty. Trzeba jednak uzasadnić, dlaczego taki termin jest potrzebny i realny, a długie raty byłyby dla Ciebie krzywdzące.

Czy sąd może rozłożyć spłatę na raty bez mojej zgody?

Tak. Jeżeli sprawa jest rozpoznawana przez sąd, to sąd ustala termin i sposób spłaty, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy. Twoja zgoda nie jest konieczna, ale Twoje argumenty i dowody mogą wpłynąć na długość rat oraz zabezpieczenie.

Czy spłata może być rozłożona na więcej niż 10 lat?

Nie. Art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy rozłożeniu spłat lub dopłat na raty terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać 10 lat. W szczególnych przypadkach sąd może na wniosek dłużnika odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych.

Czy można zabezpieczyć spłatę na nieruchomości?

Tak. Jeżeli przemawia za tym wysokość spłaty lub ryzyko braku zapłaty, można wnosić o zabezpieczenie, najczęściej hipoteką na nieruchomości przyznanej spadkobiercy zobowiązanemu do spłaty.

Co zrobić, gdy drugi spadkobierca nie płaci rat?

Po uprawomocnieniu się postanowienia działowego i nadejściu terminu płatności można dochodzić należności na drodze egzekucji, jeżeli orzeczenie nadaje się do wykonania i zostanie zaopatrzone w klauzulę wykonalności. Znaczenie ma dokładna treść postanowienia, w tym terminy, odsetki i zabezpieczenie.

Podsumowanie

Termin spłaty drugiego spadkobiercy zależy od sposobu działu spadku i okoliczności sprawy. Jeżeli strony są zgodne, mogą ustalić termin w umowie. Jeżeli spór trafia do sądu, to sąd określa termin, sposób zapłaty, ewentualne odsetki i zabezpieczenie. Maksymalny okres ratalnej spłaty wynosi 10 lat, ale nie oznacza to, że sąd powinien automatycznie przyznawać tak długi termin.

Osoba uprawniona do spłaty powinna jasno przedstawić swoje stanowisko, wskazać konkretny oczekiwany termin i poprzeć go dowodami. Przy większych kwotach warto żądać zabezpieczenia, aby sam dział spadku nie zakończył się wieloletnim oczekiwaniem na pieniądze bez realnej ochrony.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 5, art. 211, art. 212, art. 1035 i art. 1037 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 625 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt V CK 174/2002
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 marca 2003 r., sygn. akt IV CKN 13/2001
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 23 lipca 1982 r., sygn. akt III CRN 161/82
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lipca 1981 r., sygn. akt III CRN 113/81
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego z 25 maja 1998 r., sygn. akt I CKN 684/97
8. Orzeczenie Sądu Najwyższego z 27 stycznia 1999 r., sygn. akt II CKN 166/98
9. Postanowienie Sądu Najwyższego z 2 lipca 2009 r., sygn. akt V CSK 481/2008
10. Postanowienie Sądu Najwyższego z 18 marca 2004 r., sygn. akt III CK 455/2002

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.