Niezrealizowane świadczenie z ZUS po zmarłym – kto i jak może je otrzymać?

Kiedy można ubiegać się o niezrealizowane świadczenie z ZUS?

Podstawę prawną stanowi art. 136 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis umożliwia określonym członkom rodziny uzyskanie świadczenia, do którego zmarły był uprawniony, lecz którego nie pobrał lub które nie zostało mu wypłacone.

Procedura dotyczy między innymi niewypłaconej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i wyrównania świadczenia. Może obejmować również sytuację, gdy zmarły złożył wniosek o emeryturę lub rentę, ale zmarł przed zakończeniem postępowania. W takim przypadku ZUS musi najpierw ustalić, czy świadczenie rzeczywiście przysługiwało zmarłemu.

Kto ma prawo do niezrealizowanego świadczenia?

Ustawa przewiduje trzy grupy uprawnionych, którym przysługuje pierwszeństwo w określonej kolejności:

1. Małżonek i dzieci prowadzący wspólne gospodarstwo domowe ze zmarłym. Są to osoby uprawnione w pierwszej kolejności.
2. Małżonek i dzieci, którzy nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego ze zmarłym. Mogą otrzymać świadczenie, jeżeli nie ma osób należących do pierwszej grupy.
3. Inni członkowie rodziny uprawnieni do renty rodzinnej albo osoby z rodziny, na których utrzymaniu pozostawał zmarły. Ich uprawnienie aktualizuje się przy braku osób z wcześniejszych grup.

Oznacza to, że samo pokrewieństwo nie zawsze daje prawo do pieniędzy. Przykładowo brat zmarłego, który opłacał jego rachunki, nie uzyskuje automatycznie pierwszeństwa przed dzieckiem zmarłego.

Wspólne gospodarstwo domowe nie oznacza wyłącznie wspólnego zameldowania. ZUS może badać rzeczywiste zamieszkiwanie, wspólne prowadzenie codziennych spraw oraz sposób ponoszenia wydatków.

Kiedy należy wybrać inną procedurę?

Niezrealizowane świadczenie nie jest rentą rodzinną, zasiłkiem pogrzebowym ani dziedziczeniem środków z subkonta ZUS. Każde z tych uprawnień wymaga odrębnej oceny.

Jeżeli zmarły pobierał świadczenie z KRUS, należy sprawdzić procedurę właściwą dla ubezpieczenia społecznego rolników. Szczególny problem opisuje artykuł Ostatnia renta z KRUS po śmierci.

Gdzie i jak złożyć wniosek o niezrealizowane świadczenie?

Wniosek składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Można go przekazać osobiście w dowolnej placówce ZUS, wysłać pocztą albo złożyć elektronicznie przez PUE/eZUS. Dopuszczalne jest również działanie przez odpowiednio umocowanego pełnomocnika. W przypadkach przewidzianych przepisami dokumenty można przekazać za pośrednictwem polskiego urzędu konsularnego.

Podstawowym formularzem jest ENS – Wniosek o wypłatę niezrealizowanych świadczeń po osobie uprawnionej do świadczeń emerytalno-rentowych. Formularz jest dostępny na stronie ZUS oraz w placówkach Zakładu.

Wniosek można również zgłosić ustnie do protokołu w jednostce ZUS. Rozpatrzeniem zajmuje się właściwy organ rentowy, który może zażądać dokumentów lub przeprowadzić dodatkowe postępowanie wyjaśniające.

Do rozpoczęcia procedury nie jest potrzebny notariusz ani sąd spadku. Sąd pracy i ubezpieczeń społecznych może stać się właściwy dopiero na etapie odwołania od decyzji ZUS.

Jakie dokumenty przygotować do wniosku ENS?

Dokumentacja musi umożliwić identyfikację zmarłego, ustalenie prawa do świadczenia i potwierdzenie uprawnienia osoby składającej wniosek.

Jak udowodnić wspólne gospodarstwo domowe?

Pomocne mogą być dokumenty dotyczące wspólnego mieszkania, rachunki za utrzymanie gospodarstwa, dowody wspólnych wydatków oraz szczegółowe oświadczenia opisujące sytuację rodzinną. ZUS ocenia okoliczności łącznie, dlatego jednakowy adres zameldowania nie jest dowodem rozstrzygającym.

Jak wykazać, że zmarły pozostawał na utrzymaniu członka rodziny?

Jeżeli wnioskodawca należy do trzeciej grupy i powołuje się na utrzymywanie zmarłego, powinien przedstawić dowody rzeczywistej i regularnej pomocy. Mogą to być potwierdzenia przelewów, rachunki za leki, żywność lub mieszkanie oraz dokumenty potwierdzające finansowanie podstawowych potrzeb.

Sporadyczna pomoc nie musi oznaczać pozostawania na utrzymaniu. Ocena zależy od częstotliwości i zakresu wsparcia oraz sytuacji finansowej zmarłego.

Niezrealizowane świadczenie z ZUS po zmarłym krok po kroku

Krok 1. Sprawdź, czy istnieje niewypłacone świadczenie

Przejrzyj decyzje ZUS, historię wypłat oraz korespondencję związaną z emeryturą lub rentą zmarłego. Ustal, czy chodzi o ostatnią należną wypłatę, zaległość, wyrównanie czy świadczenie wynikające z nierozpoznanego jeszcze wniosku.

Krok 2. Ustal grupę uprawnienia

Sprawdź, czy należysz do pierwszej, drugiej czy trzeciej grupy z art. 136 ustawy emerytalnej. Jeżeli do świadczenia mogą być uprawnione również inne osoby, przygotuj informacje umożliwiające ZUS ustalenie pierwszeństwa.

Krok 3. Wypełnij formularz ENS

Podaj dane zmarłego, własne dane i adres do korespondencji, podstawę uprawnienia oraz sposób odbioru pieniędzy. Wniosek powinien jednoznacznie wskazywać, że domagasz się wypłaty niezrealizowanego świadczenia.

Krok 4. Złóż dokumenty w terminie

Przekaż ENS do ZUS przed upływem ustawowego terminu. Przy składaniu osobiście zachowaj potwierdzenie wpływu, przy przesyłce pocztowej dowód nadania, a przy wysyłce elektronicznej urzędowe potwierdzenie skutecznego przekazania dokumentu.

Jeżeli zbliża się koniec terminu, nie odkładaj wystąpienia do ZUS wyłącznie z powodu brakującego załącznika. Zgłoś roszczenie terminowo i ustal sposób uzupełnienia dokumentacji.

Krok 5. Odpowiadaj na wezwania ZUS

ZUS może wymagać dodatkowych dokumentów, wyjaśnień albo uzupełnienia danych. Jeżeli przedstawienie dowodu w wyznaczonym terminie jest niemożliwe, należy wyjaśnić przyczynę i zwrócić się o odpowiednie przedłużenie terminu.

Krok 6. Odbierz decyzję i sprawdź jej treść

Po przeprowadzeniu postępowania ZUS rozstrzyga sprawę. Jeśli przyznaje wypłatę, należy sprawdzić jej wysokość. Przy odmowie trzeba przeanalizować uzasadnienie i pouczenie o możliwości odwołania.

Jeżeli zmarły wystąpił o świadczenie, a postępowanie nie zostało zakończone przed jego śmiercią, osoby wymienione w art. 136 ust. 1 mogą uczestniczyć w dalszym prowadzeniu postępowania na zasadach określonych w ustawie.

Termin 12 miesięcy – jak go obliczyć i co grozi za spóźnienie?

Na podstawie art. 136 ust. 3 roszczenie o wypłatę niezrealizowanego świadczenia wygasa po upływie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby uprawnionej, chyba że przed upływem tego okresu zgłoszono wniosek o dalsze prowadzenie postępowania w tej sprawie.

Jest to termin o szczególnych skutkach. Po jego upływie nie wystarczy zwykle samo wyjaśnienie, że rodzina nie znała przepisów lub była zajęta sprawami spadkowymi.

Terminy wyrażone w miesiącach oblicza się według właściwych przepisów o obliczaniu terminów. Co do zasady kończą się one w dniu odpowiadającym datą początkowemu dniowi terminu. Znaczenie mogą mieć również reguły dotyczące dni wolnych od pracy i sobót. Dla bezpieczeństwa dokumenty należy złożyć odpowiednio wcześniej.

Ile czasu ma ZUS na decyzję?

ZUS powinien wydać decyzję w terminie 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do rozstrzygnięcia. Nie oznacza to bezwzględnie 30 dni od wpływu wniosku, ponieważ może być konieczne uzupełnienie dokumentów lub przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego.

Jak odwołać się od odmowy ZUS?

Odwołanie od decyzji należy wnieść zasadniczo w ciągu miesiąca od jej doręczenia. Pismo kieruje się do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję. W sprawach o niezrealizowane świadczenie właściwy jest co do zasady sąd okręgowy.

Odwołanie powinno wskazywać zaskarżoną decyzję, żądanie oraz okoliczności i dowody uzasadniające zmianę rozstrzygnięcia. Jeżeli ZUS błędnie ocenił wspólne gospodarstwo domowe lub pierwszeństwo osoby uprawnionej, należy przedstawić argumenty odnoszące się bezpośrednio do tych ustaleń.

Opłaty i koszty związane z wnioskiem ENS

Złożenie wniosku o niezrealizowane świadczenie do ZUS jest bezpłatne. Nie trzeba ponosić opłaty notarialnej ani sądowej za stwierdzenie nabycia spadku w celu uzyskania wypłaty na podstawie art. 136.

Dodatkowe koszty mogą dotyczyć uzyskania niektórych dokumentów, tłumaczeń przysięgłych albo korzystania z usług pełnomocnika. Standardowe opłaty za odpisy aktów stanu cywilnego wynoszą 22 zł za odpis skrócony i 33 zł za odpis zupełny, jednak w określonych sprawach dotyczących ubezpieczeń społecznych przewidziane są zwolnienia z opłaty skarbowej.

Odwołanie od decyzji ZUS w sprawie świadczenia jest co do zasady wolne od opłaty sądowej. Korzystanie z profesjonalnego pełnomocnika może jednak wiązać się z kosztami, a w postępowaniu sądowym obowiązują odpowiednie zasady rozliczania kosztów procesu.

Co zrobić po otrzymaniu pieniędzy albo odmowie ZUS?

Po otrzymaniu świadczenia należy sprawdzić kwotę, okres, którego dotyczy wypłata, oraz ewentualne potrącenia. ZUS pobiera zaliczkę na podatek dochodowy i przekazuje informację PIT-11, którą należy uwzględnić w odpowiednim rozliczeniu rocznym.

Otrzymanie niezrealizowanego świadczenia na podstawie art. 136 nie jest automatycznie równoznaczne z przyjęciem spadku. Ma to znaczenie, jeżeli zmarły pozostawił zobowiązania. Osobnym zagadnieniem są Długi po mężu oraz konsekwencje przyjęcia albo odrzucenia spadku.

Jeżeli decyzja ZUS jest odmowna, należy ustalić przyczynę. Organ może zakwestionować samo istnienie należności, uprawnienie wnioskodawcy, wspólne gospodarstwo domowe, pozostawanie zmarłego na utrzymaniu albo zachowanie terminu. Od przyczyny odmowy zależy dobór argumentów i dowodów do odwołania.

Nie należy mylić niezrealizowanej emerytury lub renty z należnościami z systemu świadczeń rodzinnych. Problemy dotyczące świadczeń opiekuńczych opisuje odrębny artykuł Świadczenie pielęgnacyjne po śmierci opiekuna.

Jak różne sytuacje rodzinne wpływają na wypłatę?

Małżonka mieszkała ze zmarłym, a syn wyprowadził się wiele lat wcześniej

Córka pomagała matce finansowo, ale mieszkała osobno

Brat utrzymywał zmarłego, ale istnieje dorosłe dziecko

Najczęstsze błędy przy dochodzeniu niezrealizowanego świadczenia

• Oczekiwanie na zakończenie postępowania spadkowego. Może doprowadzić do upływu rocznego terminu. Wniosek ENS należy złożyć niezależnie od formalności spadkowych.
• Założenie, że pieniądze dzielą się między spadkobierców. ZUS stosuje odrębną kolejność uprawnionych. Trzeba wykazać własne uprawnienie ustawowe.
• Nieudokumentowanie wspólnego gospodarstwa. Sam meldunek może nie wystarczyć. Warto przedstawić rzeczywiste okoliczności zamieszkiwania i prowadzenia gospodarstwa.
• Brak dowodów utrzymywania zmarłego. Osoba z trzeciej grupy może potrzebować dowodów regularnego finansowania potrzeb życiowych zmarłego.
• Traktowanie zgłoszenia zgonu jako wniosku o wypłatę. Samo poinformowanie ZUS o śmierci nie zastępuje jednoznacznego zgłoszenia roszczenia.
• Ignorowanie wezwań organu. Brak dokumentów może utrudnić ustalenie prawa do świadczenia. Należy uzupełniać braki w wyznaczonym terminie.
• Spóźnione odwołanie od decyzji. Może prowadzić do odrzucenia odwołania. Termin należy liczyć od doręczenia, a nie od sporządzenia decyzji.

FAQ – niezrealizowane świadczenie z ZUS po zmarłym

Czy można otrzymać ostatnią emeryturę zmarłego bez sprawy spadkowej?

Tak. Jeżeli pieniądze stanowią niezrealizowane świadczenie w rozumieniu art. 136, uprawnienie ustala ZUS według szczególnych przepisów, a nie na podstawie udziału w spadku.

Czy wnuk może otrzymać niezrealizowane świadczenie po babci?

Może, jeżeli spełnia wymagania dotyczące dalszej grupy uprawnionych i nie ma osób posiadających pierwszeństwo. Samo pokrewieństwo nie wystarcza do wypłaty.

Czy można złożyć ENS bez numeru świadczenia zmarłego?

Tak. Należy podać możliwie dokładne dane identyfikacyjne zmarłego, zwłaszcza PESEL, oraz wskazać rodzaj świadczenia. ZUS może ustalić odpowiednie akta na podstawie posiadanych informacji.

Czy była żona otrzyma niezrealizowane świadczenie po rozwodzie?

Nie przysługuje jej uprawnienie jako małżonce wyłącznie na podstawie dawnego małżeństwa. Ewentualne prawo wymagałoby spełnienia odrębnych przesłanek ustawowych.

Czy emerytura przelana po śmierci na konto zmarłego jest świadczeniem niezrealizowanym?

Nie zawsze. Trzeba ustalić okres, za który przysługiwała wypłata, oraz czy została dokonana prawidłowo. Sam wpływ pieniędzy na rachunek zmarłego nie przesądza o prawie rodziny do ich zatrzymania.

Czy osoba mieszkająca za granicą może złożyć wniosek ENS?

Tak. Zamieszkiwanie za granicą samo w sobie nie wyklucza uprawnienia. Należy prawidłowo wskazać dane identyfikacyjne, adres i sposób wypłaty oraz dołączyć wymagane dokumenty.

Czy ZUS wypłaci wyrównanie, jeśli zmarły nie doczekał decyzji o rencie?

Może to nastąpić, jeżeli zmarły skutecznie wystąpił o świadczenie i po przeprowadzeniu postępowania zostanie ustalone, że należało mu się ono za odpowiedni okres. Uprawniona osoba powinna zadbać o terminowe zgłoszenie żądania dalszego prowadzenia postępowania.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 136 i art. 136a.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, przepisy dotyczące postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Niezrealizowane świadczenia, oficjalny poradnik ZUS.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych, formularz ENS – Wniosek o wypłatę niezrealizowanych świadczeń po osobie uprawnionej do świadczeń emerytalno-rentowych.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Jak uzyskać niezrealizowane świadczenie, instrukcja elektronicznego składania wniosku oraz odwołania od decyzji.