Pieniądze otrzymane od zmarłego a domaganie się zachowku
• Data: 2026-04-15 • Autor: Izabela Nowacka-Marzeion
Przed 4 laty siostra otrzymała od ojca pieniądze na samochód (60 tys. zł), nie wiem do końca czy była to darowizna, może pożyczka. Ojciec zmarł rok temu. Czy mam prawo domagać się od siostry wypłacenia zachowku?
Darowizna od zmarłego a zachowek
Rozumiem że była to darowizna ojca dla córki i jest Pani w stanie ją udowodnić, to może Pani dochodzić zachowku. O ile nic Pani od ojca nie otrzymała – gdy nie pozostawił po sobie spadku, lub żądać rozliczenia tej darowizny przy dziale spadku z siostrą, jeśli ojciec spadek pozostawił.
Spadek to nie tylko to, co zmarły zostawił w chwili śmierci, ale także stare darowizny, które uczynił za życia.
Głównym adresatem roszczenia o zachowek jest spadkobierca (art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego; dalej „K.c.”), a dopiero kiedy otrzymanie od spadkobiercy zachowku jest niemożliwe, bo darowizna tych 60 tys. zł wyczerpała cały spadek, jako uprawniona może Pani żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.
Kto uprawniony jest do zachowku
Jako córka jak najbardziej jest Pani uprawniona do zachowku po ojcu.
„Jeżeli uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia” (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., II CK 444/02).
Zachowek to 1/2 Pani udziału spadkowego. Jeśli tylko z siostrą dziedziczycie po ojcu, to miałaby Pani prawo do 1/4 z tej kwoty, czyli do 15 tys. zł – tytułem zachowku.
Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 1007 K.c. – termin przedawnienia roszczenia o zachowek przy dziedziczeniu ustawowym wynosi 5 lat od otwarcia spadku.
Jeśli zaś ojciec cokolwiek zostawił po sobie, może Pani żądać w ramach działu spadku rozliczenia tych 60 tys. jako darowizny i zaliczenia jej na spadek dla siostry.
Zgodnie z art. 1039 § 1 K.c. – jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Przepis art. 1040 K.c. przewiduje z kolei, że jeżeli wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest obowiązany do zwrotu nadwyżki.
Według art. 1042 § 1 K.c. – zaliczenie na schedę spadkową przeprowadza się w ten sposób, że wartość darowizn podlegających zaliczeniu dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia, po czym oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a następnie każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny podlegającej zaliczeniu. Przepis § 2 tego artykułu przewiduje, że wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili działu spadku. Ustalony w art. 1039 K.c. obowiązek zaliczania darowizn na schedę spadkową ma na celu wyrównanie, między spadkobiercami, korzyści uzyskanych od spadkodawcy za życia i po śmierci przez krąg osób w ustawie określonych. Wzajemne zaliczenie darowizn ma wprawdzie swoje źródło w ustawie, ale opiera się na dorozumianej woli spadkodawcy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2002 r., III CKN 503/00, Lex nr 53147).
Pożyczka od osoby zmarłej - zwrot pieniędzy
Jeżeli przekazana przez ojca kwota była pożyczką, a siostra miała ją ojcu zwrócić, to jest to dług, do którego jako spadkobierca ma Pani prawo. Oczywiście do żądania zwrotu 1/2 – czyli takiego udziału, jaki przypada Pani w spadku. I w tym wypadku proszę się zastanowić, czy potrafiłaby Pani tę pożyczkę wykazać.
Sąd Najwyższym wyjaśnił, że z istoty swej dział spadku ma ukształtować wszelkie stosunki prawne między spadkobiercami. Jeżeli wierzyciel spadkowy (jeśli siostra pożyczyła od ojca te 60 tys., to, wstępując w spadek po ojcu, nabyła Pani wszelkie prawa z tego tytułu jako wierzyciel) jest równocześnie jednym ze spadkobierców dzielonego spadku, to należy dopuścić możliwość rozstrzygnięcia w postępowaniu działowym również o stosunkach pomiędzy spadkobiercami w związku z długiem spadkowym. Przemawia za tym nie tylko wzgląd na istotę działu spadku, ale również praktyczna potrzeba zaniechania stwarzania podstaw do mnożenia postępowań sądowych (por. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 07.03.2002 r., II CKN 720/99, L.).
Przykłady
Pan Marek dowiedział się po śmierci ojca, że jego siostra otrzymała od niego 80 tys. złotych na zakup mieszkania kilka lat wcześniej. Ojciec nie zostawił testamentu, więc rodzeństwo dziedziczyło po połowie. Pan Marek, mimo że formalnie nie został pominięty w spadku, uznał, że darowizna dla siostry była na tyle znacząca, iż należy ją uwzględnić przy dziale spadku. W sądzie domagał się zaliczenia tej kwoty na schedę siostry i w rezultacie otrzymał większą część pozostawionego majątku.
Pani Anna została pominięta w testamencie swojej matki, która cały majątek przepisała drugiej córce. W toku sprawy o zachowek okazało się, że kilka lat wcześniej matka przekazała obdarowanej córce także 50 tys. zł na rozwój działalności gospodarczej. Sąd uznał, że darowizna ta powinna zostać doliczona do masy spadkowej, co znacząco zwiększyło wysokość należnego pani Annie zachowku.
Pan Tomasz wiedział, że jego brat otrzymał od ojca pieniądze na zakup samochodu, ale ojciec w rozmowach określał to jako „pożyczkę, którą syn odda później”. Po śmierci ojca pan Tomasz próbował wykazać, że był to dług, a nie darowizna, co pozwoliłoby mu żądać połowy tej kwoty jako udziału w majątku. Brak pisemnej umowy i dowodów na jakiekolwiek spłaty sprawił jednak, że sąd potraktował przekazanie środków jako darowiznę, doliczoną do spadku, ale nie jako dług do odzyskania.
Podsumowanie
Zarówno darowizny, jak i nieuregulowane pożyczki udzielone przez spadkodawcę mogą mieć istotne znaczenie przy dochodzeniu zachowku lub podziale spadku. Jeśli jeden ze spadkobierców otrzymał od zmarłego znaczne środki jeszcze za jego życia, pozostali mają prawo domagać się ich uwzględnienia – czy to poprzez doliczenie do masy spadkowej przy ustalaniu zachowku, czy zaliczenie na schedę przy dziale spadku. Kluczowe jest ustalenie, czy przekazane środki miały charakter darowizny czy pożyczki, a także zebranie dowodów potwierdzających ten fakt.
Oferta porad prawnych
Potrzebujesz pomocy w sprawach spadkowych, zachowku lub podziale majątku? Skorzystaj z naszych porad prawnych online – szybko, wygodnie i bez wychodzenia z domu. Prześlij swoje pytanie, a doświadczony prawnik przygotuje dla Ciebie indywidualną opinię lub pismo. Gwarantujemy rzetelność, terminowość i pełną poufność. Sprawdź, jak łatwo możesz uzyskać profesjonalne wsparcie prawne!
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., II CK 444/02
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2002 r., III CKN 503/00
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
O autorze: Izabela Nowacka-Marzeion
Radca prawny od 2005 roku, absolwentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Udziela porad z prawa cywilnego, pracy oraz rodzinnego, a także z zakresu procedury cywilnej i administracyjnej. Ma wieloletnie doświadczenie w stosowaniu prawa administracyjnego i samorządowego. Ukończyła również aplikację sądową. Obecnie prowadzi własną kancelarię prawną.
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
