Prawo właściwe dla spadku w Unii Europejskiej – zwykły pobyt i wybór prawa

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 tworzy wspólne reguły kolizyjne i jurysdykcyjne dla transgranicznych spraw spadkowych. Stosuje się je do dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później w państwach uczestniczących w systemie. Dania i Irlandia nie uczestniczą w tym rozporządzeniu. Sam fakt, że część majątku znajduje się poza Unią, nie wyłącza jednak stosowania unijnych reguł przez organ państwa uczestniczącego.

Rozporządzenie dotyczy cywilnoprawnych aspektów dziedziczenia, ale nie rozstrzyga wszystkich kwestii związanych ze śmiercią. Poza jego zakresem pozostają między innymi sprawy podatkowe, celne i administracyjne, a także część zagadnień dotyczących stosunków majątkowych małżeńskich. Dlatego ustalenie prawa właściwego dla spadku nie zastępuje analizy podatków, rejestracji nieruchomości ani innych formalności wymaganych w państwie, w którym mają być wykonane konkretne prawa.

Prawo właściwe dla spadku w Unii Europejskiej – podstawowe pojęcia i zakres tematu

Najważniejsze pytanie brzmi: według prawa którego państwa ocenia się dziedziczenie. Rozporządzenie przyjmuje zasadę jedności statutu spadkowego. Oznacza to, że prawo ustalone według reguł rozporządzenia ma co do zasady regulować spadek jako całość, niezależnie od tego, czy obejmuje rachunek bankowy, mieszkanie, udziały w spółce czy inne składniki znajdujące się w różnych państwach.

Zwykły pobyt zmarłego – punkt wyjścia

Zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, jeżeli nie dokonano skutecznego wyboru prawa, spadek podlega prawu państwa, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci. „Zwykły pobyt” nie jest tym samym co meldunek, obywatelstwo, adres korespondencyjny czy czasowe przebywanie za granicą. Ustala się go na podstawie całokształtu okoliczności życia zmarłego.

W praktyce znaczenie mogą mieć między innymi: długość i regularność pobytu, miejsce zamieszkania rodziny, praca lub działalność gospodarcza, źródło utrzymania, centrum codziennych spraw, korzystanie z opieki zdrowotnej, rozliczenia podatkowe, posiadane mieszkanie oraz trwałość więzi z danym państwem. Żaden pojedynczy dokument nie rozstrzyga sprawy automatycznie.

Art. 21 ust. 2 przewiduje wyjątek: gdy ze wszystkich okoliczności jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z innym państwem niż państwo jego zwykłego pobytu, prawem właściwym może być prawo tego innego państwa. To wyjątek wymagający szczególnego uzasadnienia, a nie swobodna możliwość wyboru przez spadkobierców.

Wybór prawa przez spadkodawcę

Art. 22 rozporządzenia pozwala osobie wybrać jako prawo właściwe dla całego spadku prawo państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru albo w chwili śmierci. Przy kilku obywatelstwach można wybrać prawo któregokolwiek z tych państw. Wybór powinien zostać dokonany w rozrządzeniu na wypadek śmierci, na przykład w testamencie, wprost albo w sposób wynikający z jego postanowień.

Nie można natomiast skutecznie wybrać dowolnego prawa tylko dlatego, że w danym państwie znajduje się nieruchomość albo że spadkobiercy mieszkają tam na stałe. Dopuszczalny wybór wiąże się z obywatelstwem spadkodawcy.

Prawo właściwe a właściwość sądu

To najczęściej mylone pojęcia. Art. 4 rozporządzenia wskazuje co do zasady jurysdykcję sądów państwa członkowskiego, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci. Z kolei art. 21 i 22 określają prawo, według którego spadek ma być oceniany. Może więc powstać sytuacja, w której sąd jednego państwa stosuje prawo spadkowe innego państwa.

Jeżeli spadkodawca wybrał prawo państwa członkowskiego swojego obywatelstwa, rozporządzenie przewiduje mechanizmy umożliwiające w określonych warunkach powiązanie jurysdykcji z tym wyborem, między innymi przez umowę o wybór sądu albo odstąpienie przez sąd pierwotnie właściwy. Nie dzieje się to jednak automatycznie przez sam zapis o wyborze prawa.

Kto i w jakiej sytuacji powinien zainteresować się prawem właściwym dla spadku w UE

Temat jest istotny wszędzie tam, gdzie śmierć, miejsce zamieszkania, obywatelstwo, spadkobiercy albo majątek są powiązane z więcej niż jednym państwem. Najczęściej problem pojawia się w poniższych sytuacjach.

• Zmarły mieszkał za granicą, ale miał majątek w Polsce. Samo położenie mieszkania lub domu w Polsce nie przesądza jeszcze o zastosowaniu prawa polskiego.
• Polski obywatel przez wiele lat mieszkał w innym państwie UE. Bez wyboru prawa trzeba w pierwszej kolejności ustalić jego zwykły pobyt w chwili śmierci.
• Cudzoziemiec mieszkał w Polsce. Polskie prawo może być prawem właściwym z uwagi na zwykły pobyt, nawet gdy zmarły nie miał polskiego obywatelstwa.
• Zmarły miał dwa obywatelstwa. W testamencie mógł wybrać prawo jednego z państw, których obywatelstwo posiadał w chwili wyboru lub śmierci.
• Majątek jest rozproszony w kilku państwach. Trzeba odróżnić prawo właściwe dla całego spadku od formalności związanych z rejestracją konkretnego składnika, na przykład nieruchomości.
• Spadkobierca mieszka w innym państwie niż państwo prowadzące sprawę. Szczególnego sprawdzenia wymagają sposób składania oświadczeń, pełnomocnictwa i dokumenty zagraniczne.

Główne warianty i ścieżki postępowania

W sprawie transgranicznej najlepiej nie zaczynać od pytania „gdzie jest majątek?”, lecz przejść kolejno przez kilka punktów. Poniższa mapa pomaga ustalić, która ścieżka jest najbardziej prawdopodobna.

Ścieżka 1 – brak wyboru prawa. Ustala się zwykły pobyt zmarłego w chwili śmierci. To prawo reguluje co do zasady cały spadek, chyba że zachodzi wyjątkowo oczywiście ściślejszy związek z innym państwem.

Ścieżka 2 – skuteczny wybór prawa obywatelstwa. Najpierw trzeba ocenić, czy wybór mieści się w art. 22 i czy został prawidłowo wyrażony. Następnie sprawdza się osobno jurysdykcję organu prowadzącego sprawę.

Ścieżka 3 – prawo państwa trzeciego. Rozporządzenie ma charakter uniwersalny, dlatego prawo właściwe może być prawem państwa spoza UE. W takim przypadku trzeba dodatkowo zbadać, czy zastosowanie ma instytucja odesłania oraz czy konkretna kwestia nie podlega przepisom szczególnym.

Terminy, koszty i właściwe instytucje

Czy istnieje jeden termin unijny na sprawę spadkową?

Nie. Rozporządzenie nr 650/2012 nie ustanawia jednego wspólnego terminu, w którym każdy spadkobierca w UE ma przyjąć albo odrzucić spadek. Warunki i skutki przyjęcia lub odrzucenia należą co do zasady do prawa właściwego dla spadku. Dlatego przed liczeniem terminu trzeba najpierw ustalić, jakie prawo reguluje dziedziczenie.

Jeżeli prawem właściwym jest prawo polskie, oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się co do zasady w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Do zachowania tego terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania o zezwolenie. W sprawie transgranicznej trzeba dodatkowo uwzględnić art. 13 i 28 rozporządzenia dotyczące możliwości przyjęcia określonych oświadczeń w państwie zwykłego pobytu spadkobiercy oraz ich ważności co do formy.

Jaki organ może prowadzić sprawę?

Na poziomie unijnym zasadą jest jurysdykcja sądów państwa zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci. Rozporządzenie przewiduje jednak wyjątki, w tym jurysdykcję pomocniczą dotyczącą majątku położonego w państwie członkowskim oraz mechanizmy związane z wyborem prawa państwa obywatelstwa.

Jeżeli sprawa ma być prowadzona w Polsce, potwierdzenie praw do spadku może nastąpić przed sądem w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo – gdy spełnione są warunki ustawowe i nie ma przeszkód – u notariusza w formie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. W sprawach, które mają wywoływać skutki w innym państwie uczestniczącym, może być potrzebne europejskie poświadczenie spadkowe. W Polsce może je wydać sąd albo notariusz w zakresie przyznanych kompetencji.

Podstawowe koszty w Polsce

Od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku pobiera się obecnie opłatę stałą 100 zł. Dodatkowe koszty mogą wynikać z wpisów do właściwych rejestrów, tłumaczeń, uzyskania odpisów i dokumentów zagranicznych, doręczeń, opinii dotyczącej treści prawa obcego albo innych czynności potrzebnych w konkretnej sprawie.

W postępowaniu notarialnym wynagrodzenie zależy od rodzaju czynności i maksymalnych stawek taksy notarialnej. Rozporządzenie o maksymalnych stawkach przewiduje między innymi maksymalnie 50 zł za akt poświadczenia dziedziczenia ustawowego lub testamentowego, 100 zł za protokół dziedziczenia oraz 400 zł za czynności dotyczące europejskiego poświadczenia spadkowego, z zastrzeżeniem odrębnych czynności i należnych podatków oraz opłat.

Poświadczone odpisy europejskiego poświadczenia spadkowego są co do zasady wydawane na ograniczony okres ważności wynoszący sześć miesięcy, chyba że w wyjątkowym, należycie uzasadnionym przypadku organ wydający ustali dłuższy okres.

Dokumenty i dowody

W sprawie o prawo właściwe najważniejsze są nie tylko dokumenty potwierdzające pokrewieństwo. Trzeba także wykazać okoliczności potrzebne do ustalenia zwykłego pobytu, obywatelstwa, ewentualnego wyboru prawa i składu majątku.

W sprawach spornych szczególnie ważne są dowody pokazujące realne centrum życia zmarłego. Formalny adres w jednym kraju przy faktycznym wieloletnim życiu w innym może być niewystarczający do wykazania zwykłego pobytu.

Sytuacje szczególne

Małoletni spadkobierca

Jeżeli spadkobiercą jest małoletni, prawo właściwe dla spadku nadal ustala się według rozporządzenia, ale sposób reprezentowania dziecka i zgody potrzebne do określonych czynności mogą podlegać odrębnym regulacjom dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej i ochrony małoletnich. Nie należy zakładać, że wszystko będzie rozstrzygane wyłącznie przez statut spadkowy.

Spadkobierca mieszka w innym państwie

Spadkobierca nie zawsze musi podróżować do państwa, w którym toczy się główna sprawa. Rozporządzenie przewiduje ułatwienia dotyczące niektórych oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zapisów lub zachowku, jeżeli prawo właściwe dopuszcza takie oświadczenie. Trzeba jednak zadbać o właściwą formę i poinformowanie organu prowadzącego sprawę.

Brak dokumentów lub niejasny zwykły pobyt

Brak meldunku lub rejestracji pobytu nie uniemożliwia ustalenia zwykłego pobytu. Wtedy większe znaczenie mają inne dowody: faktyczne miejsce zamieszkania, praca, rodzina, rachunki, umowy, podatki, leczenie, korespondencja i zeznania świadków. Jeżeli zmarły często zmieniał państwa albo prowadził życie zawodowe w jednym kraju, a rodzinne w drugim, analiza powinna obejmować dłuższy okres przed śmiercią.

Spór między spadkobiercami

Spór może dotyczyć samego testamentu, wyboru prawa, miejsca zwykłego pobytu, kręgu spadkobierców, wysokości udziałów albo odpowiedzialności za długi. W takim przypadku dokumentacja dotycząca zwykłego pobytu oraz treść rozrządzeń na wypadek śmierci stają się kluczowe. W postępowaniu mogą także pojawić się kwestie stwierdzenia treści i wykładni prawa obcego.

Powiązane problemy i dalsze kroki

Europejskie poświadczenie spadkowe. Jeżeli spadkobierca, zapisobierca, wykonawca testamentu lub zarządca spadku musi wykazać swój status albo uprawnienia w innym państwie uczestniczącym w rozporządzeniu, warto rozważyć europejskie poświadczenie spadkowe. Nie zastępuje ono krajowych dokumentów i nie jest obowiązkowe, ale może ułatwić transgraniczne wykazywanie praw.

Sprawa spadkowa w Polsce z zagranicy. Jeżeli spadkobierca mieszka poza Polską, należy osobno sprawdzić jurysdykcję, możliwość działania przez pełnomocnika, sposób składania oświadczeń, doręczenia oraz wymogi dotyczące dokumentów zagranicznych. Miejsce zamieszkania spadkobiercy nie przesądza samo w sobie o prawie właściwym dla spadku.

Dziedziczenie gospodarstwa rolnego po rodzicach. Gdy w skład majątku w Polsce wchodzi gospodarstwo rolne, najpierw trzeba ustalić prawo właściwe dla spadku. Dopiero później ocenia się szczególne skutki wynikające z daty otwarcia spadku i przepisów dotyczących konkretnego składnika majątku.

Dziedziczenie ustawowe. Kolejność spadkobierców i ich udziały wynikają z prawa właściwego dla spadku. Dlatego przed stosowaniem polskich zasad dziedziczenia ustawowego w sprawie międzynarodowej trzeba najpierw potwierdzić, że to właśnie prawo polskie jest właściwe.

Najczęstsze błędy przy ustalaniu prawa właściwego dla spadku w Unii Europejskiej

• Założenie, że decyduje obywatelstwo zmarłego. Bez skutecznego wyboru prawa główną regułą jest zwykły pobyt w chwili śmierci. Błąd naprawia się przez zebranie dowodów rzeczywistego centrum życia zmarłego.
• Założenie, że nieruchomość w Polsce zawsze podlega polskiemu prawu spadkowemu. Rozporządzenie zmierza do objęcia całego spadku jednym prawem. Położenie nieruchomości może jednak mieć znaczenie dla czynności rejestrowych i przepisów szczególnych.
• Mylenie wyboru prawa z wyborem sądu. Wybór prawa obywatelstwa nie przenosi automatycznie jurysdykcji. Trzeba osobno zbadać art. 4–7 rozporządzenia.
• Liczenie terminu według prawa polskiego bez ustalenia prawa właściwego. Sześciomiesięczny termin z polskiego Kodeksu cywilnego ma znaczenie wtedy, gdy w danej kwestii stosuje się prawo polskie. W sprawie podlegającej innemu prawu reguły mogą być odmienne.
• Oparcie zwykłego pobytu wyłącznie na meldunku. Organ bada rzeczywiste okoliczności życia. Należy przedstawić szerszy zestaw dowodów.
• Pomijanie testamentu sporządzonego za granicą. Testament może zawierać ważny wybór prawa lub postanowienia, z których taki wybór wynika. Dokument trzeba ocenić przed przyjęciem założeń co do prawa właściwego.
• Zakładanie, że rozporządzenie wskazuje wyłącznie prawo państwa UE. Zasada uniwersalnego stosowania pozwala wskazać także prawo państwa trzeciego, a w niektórych przypadkach trzeba rozważyć odesłanie z art. 34.

FAQ

Czy polski obywatel mieszkający za granicą zawsze dziedziczy według prawa polskiego?

Nie. Jeżeli nie wybrał skutecznie prawa polskiego jako prawa swojego obywatelstwa, zasadą jest prawo państwa jego zwykłego pobytu w chwili śmierci.

Czy mieszkanie w Polsce oznacza, że do spadku stosuje się prawo polskie?

Nie automatycznie. Prawo właściwe ustala się co do zasady dla całego spadku według zwykłego pobytu zmarłego albo skutecznego wyboru prawa. Położenie mieszkania ma jednak znaczenie dla czynności dotyczących samej nieruchomości i jej rejestracji.

Czy można w testamencie wybrać dowolne prawo państwa UE?

Nie. Art. 22 pozwala zasadniczo wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo spadkodawca posiada w chwili wyboru lub w chwili śmierci. Samo zamieszkanie lub posiadanie majątku w danym państwie nie wystarcza do wyboru jego prawa.

Czy wybór prawa polskiego oznacza, że sprawę musi prowadzić polski sąd?

Nie. Prawo właściwe i jurysdykcja są ustalane odrębnie. W określonych warunkach wybór prawa państwa członkowskiego może pozwolić na związanie sprawy z sądami tego państwa, ale wymaga to spełnienia dodatkowych przesłanek z rozporządzenia.

Jak udowodnić zwykły pobyt zmarłego?

Najlepiej przedstawić zestaw spójnych dowodów z okresu poprzedzającego śmierć: miejsce faktycznego zamieszkania, pracę, rodzinę, podatki, rachunki, leczenie, ubezpieczenie, umowy i inne dokumenty pokazujące centrum życia.

Czy europejskie poświadczenie spadkowe jest obowiązkowe?

Nie. Jest instrumentem fakultatywnym przeznaczonym do wykazywania statusu i praw w innym państwie uczestniczącym. Nie zastępuje krajowych dokumentów spadkowych.

Czy prawo właściwe może być prawem kraju spoza Unii Europejskiej?

Tak. Art. 20 rozporządzenia przewiduje uniwersalne stosowanie wskazanego prawa. Jeżeli wskazane jest prawo państwa trzeciego, w konkretnych sytuacjach trzeba dodatkowo zbadać zasady odesłania z art. 34.

Podsumowanie

W transgranicznej sprawie spadkowej kolejność działania ma znaczenie. Najpierw ustal datę śmierci, testament i ewentualny wybór prawa. Następnie zbierz dowody zwykłego pobytu zmarłego i dopiero na tej podstawie ustal prawo właściwe oraz państwo, którego organy mogą prowadzić sprawę. Osobno sprawdź terminy na oświadczenia spadkowe, formę dokumentów zagranicznych i sposób wykazania praw do majątku w innych państwach.

Jeżeli zwykły pobyt jest sporny, zmarły miał kilka obywatelstw, pozostawił testament zagraniczny albo majątek znajduje się w kilku krajach, ocena powinna uwzględniać dokumenty i konkretny stan faktyczny. Sam meldunek, obywatelstwo lub lokalizacja jednego składnika majątku nie wystarczają do bezpiecznego ustalenia prawa właściwego.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. – w szczególności art. 4–7, 13, 20–23, 28, 34–35 oraz 62–73.
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – art. 49.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej – § 10a.
• Europejski portal e-Sprawiedliwość – informacje o dziedziczeniu i europejskim poświadczeniu spadkowym.