Uznany za zmarłego odnalazł się po spadku

Co oznacza odnalezienie się osoby uznanej za zmarłą?

Uznanie za zmarłego tworzy stan prawny, na podstawie którego sąd i uczestnicy innych postępowań traktują daną osobę tak, jakby zmarła w oznaczonym czasie. Jeżeli jednak osoba ta faktycznie żyje i zostanie to wykazane, konieczne jest uchylenie postanowienia o uznaniu za zmarłego w odpowiednim postępowaniu sądowym.

Dopiero takie rozstrzygnięcie porządkuje podstawową kwestię: brat nie był osobą zmarłą w chwili otwarcia spadku po ojcu. To ma bezpośredni wpływ na dziedziczenie, ponieważ zstępni spadkobiercy dziedziczą w jego miejsce zasadniczo wtedy, gdy sam spadkobierca nie może lub nie chce dziedziczyć. Jeżeli brat żył i nie odrzucił spadku, jego córki nie powinny dziedziczyć zamiast niego tylko z tej przyczyny, że wcześniej został błędnie uznany za zmarłego.

Czy wcześniejsze postanowienie spadkowe jest nieważne?

Nie należy zakładać, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku automatycznie staje się nieważne z chwilą odnalezienia brata. Dopóki nie zostanie zmienione albo uchylone w przewidzianym trybie, nadal funkcjonuje w obrocie prawnym. To oznacza, że wpisy w księdze wieczystej, udział we współwłasności i inne czynności mogą nadal opierać się na dotychczasowym postanowieniu.

W praktyce odnaleziony brat powinien dążyć do zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Podstawą jest wykazanie, że osoba wskazana w dotychczasowym postanowieniu jako spadkobierca nie dziedziczyła w takim zakresie albo że pominięto rzeczywistego spadkobiercę. Inną podstawą wzruszenia czynności bywa np. mieszkanie przepisane przez osobę z demencją. W sprawach tego rodzaju istotne znaczenie ma art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego, który reguluje zmianę postanowienia spadkowego.

Jeżeli brat był uczestnikiem wcześniejszego postępowania tylko formalnie albo nie miał realnej możliwości działania, znaczenie mogą mieć szczegółowe okoliczności sprawy. Sąd będzie oceniał między innymi, kiedy brat dowiedział się o postępowaniu, czy mógł wcześniej podnieść swoje twierdzenia i jakie dowody potwierdzają jego prawa.

Czy brat musi iść do sądu?

Jeżeli córki brata dobrowolnie uznają jego prawa i zgodzą się na odpowiednie czynności, część spraw można uporządkować ugodowo. W opisanej sytuacji, przy konflikcie rodzinnym i współwłasności nieruchomości, najbardziej prawdopodobne jest jednak postępowanie sądowe.

Brat powinien rozważyć przede wszystkim trzy kroki. Po pierwsze, zakończenie sprawy o uchylenie postanowienia o uznaniu go za zmarłego. Po drugie, złożenie wniosku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po ojcu. Po trzecie, dochodzenie wydania należnego mu udziału w spadku albo rozliczeń od osób, które władają majątkiem spadkowym jako spadkobiercy, w tym ewentualnie spłaty za dom rodzinny od brata.

Roszczenie o wydanie spadku wynika z art. 1029 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala spadkobiercy żądać od osoby, która włada spadkiem jako spadkobierca, ale spadkobiercą nie jest, aby wydała spadek. W przypadku nieruchomości nie zawsze będzie chodziło o fizyczne „oddanie domu”, lecz o uznanie udziału, zmianę wpisów, dopuszczenie do współposiadania, rozliczenie pożytków albo dalszy dział spadku.

Co z udziałem w nieruchomości odziedziczonym przez córki?

Jeżeli córki brata są obecnie wpisane jako współwłaścicielki nieruchomości, sam fakt, że nie mieszkają w domu, nie pozbawia ich formalnego statusu. Wpis w księdze wieczystej i wcześniejsze postanowienie spadkowe trzeba uporządkować na podstawie nowych rozstrzygnięć sądu.

Po zmianie postanowienia spadkowego może powstać konieczność korekty wpisów w księdze wieczystej. Jeżeli córki brata nie są już uprawnione do udziału, brat może żądać działań prowadzących do przeniesienia albo ujawnienia jego prawa. Jeżeli odmawiają współpracy, konieczne może być dochodzenie roszczeń w sądzie.

Trzeba także uważać na czynności rozporządzające udziałem w nieruchomości, w tym na obciążenia takie jak hipoteka na udziale zmarłego współwłaściciela. Jeżeli osoba ujawniona jako spadkobierca sprzedała udział osobie trzeciej, sprawa może się skomplikować. Kodeks cywilny przewiduje ochronę osób trzecich działających w zaufaniu do stwierdzenia nabycia spadku, zwłaszcza gdy nie działały w złej wierze. Dlatego po uzyskaniu informacji, że brat żyje, warto powstrzymać się od sprzedaży, darowizn i innych czynności dotyczących spornych udziałów.

Jakie dokumenty i dowody będą potrzebne?

Podstawowe znaczenie mają prawomocne postanowienie o uznaniu za zmarłego, dokumenty z postępowania o jego uchylenie, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po ojcu, odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz dokumenty potwierdzające pokrewieństwo. Przy nieruchomości potrzebny będzie także numer księgi wieczystej i dokumenty dotyczące aktualnych wpisów.

Brat powinien przygotować dowody potwierdzające, że żył w chwili śmierci ojca. Mogą to być dokumenty urzędowe z zagranicy, dokumentacja pobytu, zatrudnienia, leczenia, korespondencja, zeznania świadków albo inne materiały pozwalające ustalić jego tożsamość i ciągłość życia.

Co mogą zrobić pozostali spadkobiercy?

Osoby, które wiedzą, że brat żyje i że toczy się sprawa o uchylenie uznania za zmarłego, powinny działać ostrożnie. Najbezpieczniej wstrzymać się z rozporządzaniem spornymi składnikami spadku do czasu wyjaśnienia sytuacji. Dotyczy to szczególnie sprzedaży udziałów w nieruchomości, ustanawiania obciążeń, zawierania umów najmu na długi okres albo dokonywania nakładów bez uzgodnienia z potencjalnym rzeczywistym spadkobiercą.

Jeżeli rodzina chce uniknąć wieloletniego procesu, można rozważyć ugodę. Ugoda może obejmować uznanie udziału brata, rozliczenie korzystania z nieruchomości, spłatę albo późniejszy dział spadku. Przy silnym konflikcie ugoda jest jednak realna tylko wtedy, gdy wszystkie strony rozumieją skutki prawne odnalezienia się osoby uznanej za zmarłą.

FAQ

Czy brat odzyska spadek automatycznie po uchyleniu uznania za zmarłego?

Nie. Uchylenie uznania za zmarłego jest kluczowe, ale zwykle trzeba jeszcze zmienić postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i uporządkować wpisy lub posiadanie majątku.

Czy córki brata muszą oddać udział w nieruchomości?

Jeżeli sąd potwierdzi, że to brat dziedziczył po ojcu, a córki weszły do spadku tylko dlatego, że błędnie uznano go za zmarłego, mogą być zobowiązane do wydania udziału albo do odpowiednich rozliczeń.

Czy można załatwić sprawę bez sądu?

Część czynności można wykonać ugodowo, ale zmiana prawomocnego postanowienia spadkowego wymaga trybu sądowego. Bez tego trudno skutecznie zmienić stan prawny nieruchomości.

Czy pozostali spadkobiercy odpowiadają za to, że korzystali ze spadku?

To zależy od dobrej albo złej wiary, wiedzy o rzeczywistym stanie rzeczy, rodzaju korzystania z majątku i uzyskanych korzyści. Po uzyskaniu informacji, że brat żyje, dalsze działania dotyczące spadku powinny być szczególnie ostrożne.

Co zrobić, jeśli córki brata nie chcą współpracować?

W takiej sytuacji brat powinien działać procesowo: zakończyć sprawę o uchylenie uznania za zmarłego, złożyć wniosek o zmianę postanowienia spadkowego, a następnie dochodzić wydania spadku, korekty wpisów albo rozliczeń.

Podsumowanie

Odnalezienie się osoby uznanej za zmarłą nie usuwa automatycznie skutków wcześniejszej sprawy spadkowej. Potrzebne są kolejne działania prawne, przede wszystkim uchylenie uznania za zmarłego i zmiana postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Dopiero po uporządkowaniu tych kwestii brat może skutecznie żądać ujawnienia swojego udziału, wydania spadku albo rozliczeń.

W opisanej sytuacji konflikt z córkami brata i współwłasność nieruchomości powodują, że sprawa najpewniej będzie wymagała rozstrzygnięcia przez sąd. Do czasu zakończenia postępowań warto unikać sprzedaży lub obciążania składników spadku, ponieważ późniejsza zmiana postanowienia może istotnie wpłynąć na prawa wszystkich zainteresowanych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.