Testament, darowizna auta i zrzeczenie się zachowku

Czy zapisanie auta w testamencie wystarczy, aby uniknąć zachowku?

W opisanej sytuacji samo zapisanie samochodu pominiętej córce może być rozsądnym elementem porządkowania spraw rodzinnych, ale nie jest automatycznym wyłączeniem zachowku. Jeżeli ojciec sporządzi testament i powoła tę córkę do spadku albo przeznaczy jej samochód, wartość tego przysporzenia co do zasady będzie brana pod uwagę przy ocenie, czy otrzymała należny jej zachowek. Problem pojawi się wtedy, gdy wartość auta będzie niższa niż należna jej kwota.

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osoby małoletniej albo trwale niezdolnej do pracy - dwie trzecie tego udziału.

Oznacza to, że samochód o wartości około 45 tys. zł może wystarczyć tylko wtedy, gdy w konkretnym rozliczeniu pokryje zachowek należny córce po ojcu. Jeżeli jednak wartość wcześniejszych darowizn, w tym domu przekazanego synowi i działki przekazanej drugiej córce, będzie znaczna, roszczenie pominiętej córki może okazać się wyższe.

Testament, zapis zwykły, zapis windykacyjny albo darowizna auta

Ojciec może przekazać samochód córce na kilka sposobów. Może darować go za życia, może powołać córkę do spadku w testamencie albo może przeznaczyć jej samochód w testamencie. Jeżeli chce, aby konkretna rzecz przypadła oznaczonej osobie z chwilą śmierci, w praktyce warto rozważyć testament notarialny z zapisem windykacyjnym. Zapis zwykły tworzy natomiast roszczenie o wydanie rzeczy wobec spadkobiercy, a nie przenosi własności automatycznie w chwili śmierci.

W testamencie można wyjaśnić, że przekazanie samochodu ma służyć wyrównaniu wcześniejszych przysporzeń dokonanych na rzecz rodzeństwa. Taki zapis ma znaczenie dowodowe i praktyczne, ale sam w sobie nie pozbawia córki prawa do zachowku. Dla skutecznego wyłączenia albo ograniczenia przyszłego roszczenia potrzebna jest odrębna umowa notarialna.

Trzeba też odróżnić testament a zachowek. Testament decyduje o tym, kto dziedziczy albo kto otrzyma konkretny składnik majątku, natomiast zachowek chroni najbliższych pominiętych lub zaspokojonych w zbyt małym zakresie. Dlatego testament może ograniczyć spór, ale nie zawsze go kończy.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo samego zachowku

Najpewniejszym rozwiązaniem jest umowa zawarta u notariusza między ojcem jako przyszłym spadkodawcą a córką jako potencjalną spadkobierczynią ustawową. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, a umowa taka musi mieć formę aktu notarialnego.

Aktualne brzmienie art. 1048 K.c. jest korzystne dla takich spraw, ponieważ pozwala ograniczyć zrzeczenie tylko do prawa do zachowku w całości lub w części. Nie zawsze trzeba więc zawierać pełną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Strony mogą ustalić, że córka otrzymuje określone świadczenie, na przykład samochód albo kwotę pieniężną, i w zamian zrzeka się przyszłego roszczenia o zachowek po ojcu.

Jeżeli córka miałaby odziedziczyć samochód albo otrzymać go za życia, a jednocześnie zrzekła się roszczeń po ojcu, warto precyzyjnie opisać to w akcie notarialnym. Dobrze przygotowana umowa o zrzeczenie się dziedziczenia powinna wskazywać, czy obejmuje tylko zachowek, czy także dziedziczenie ustawowe, czy dotyczy całości roszczenia, czy tylko określonej części, oraz czy obejmuje zstępnych zrzekającej się córki.

Wyłączenie roszczenia o zachowek

Wyłączenie roszczenia o zachowek można osiągnąć przede wszystkim przez notarialną umowę z przyszłym spadkodawcą. W aktualnym stanie prawnym szczególnie praktyczne jest zrzeczenie się samego prawa do zachowku. Pozwala ono pozostawić większą elastyczność w testamencie, a jednocześnie ograniczyć ryzyko późniejszego pozwu o zapłatę.

Warto pamiętać, że pełne zrzeczenie się dziedziczenia wywołuje szersze skutki niż samo zrzeczenie się zachowku. Co do zasady zrzekający się jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, a skutki zrzeczenia obejmują również jego zstępnych, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Dlatego w akcie notarialnym trzeba wyraźnie wskazać, czy zrzeczenie ma dotyczyć także dzieci zrzekającej się córki.

Jeżeli rodzina rozważa różne sposoby uniknięcia zachowku, trzeba unikać uproszczenia, że wystarczy dowolna darowizna dla pominiętej osoby. Darowizna, spłata, zapis w testamencie lub ugoda rodzinna mogą mieć znaczenie przy obliczeniach, ale dopiero prawidłowo zawarta umowa notarialna daje realną ochronę przed późniejszym roszczeniem.

Darowizny domu i działki a obliczenie zachowku

Przy zachowku istotna jest nie tylko wartość majątku pozostawionego w dniu śmierci, lecz także doliczane darowizny. Jeżeli rodzice przekazali synowi dom, a jednej z córek działkę budowlaną, te przysporzenia mogą wpływać na obliczenia. W przypadku darowizn dokonanych na rzecz dzieci, czyli osób potencjalnie należących do kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku, upływ wielu lat od darowizny nie zawsze eliminuje ich znaczenie.

Wycena takich darowizn bywa sporna. Przy zachowku co do zasady bierze się pod uwagę stan przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania, ale ceny z chwili ustalania zachowku. Jeżeli dom był obciążony służebnością mieszkania na rzecz ojca albo rodziców, ten element może wpływać na wartość darowizny, ale wymaga konkretnej analizy dokumentów i wyceny.

Nie da się więc przesądzić wyłącznie na podstawie wartości samochodu, czy pominięta córka zostanie w pełni zaspokojona. Trzeba porównać wartość udziału, który przypadłby jej przy dziedziczeniu ustawowym, wartość majątku po ojcu, wcześniejsze darowizny oraz to, czy otrzymała już jakiekolwiek przysporzenia.

Osobno trzeba ocenić spadek po matce

W sprawie znaczenie ma także to, że matka zmarła w 2021 r. Jeżeli dom był wcześniej darowany przez oboje rodziców albo z majątku wspólnego rodziców, pominięta córka mogła mieć osobne roszczenie o zachowek po matce. Ojciec nie może po śmierci matki skutecznie zawrzeć za nią umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ani zrzeczenia się zachowku po niej, ponieważ taką umowę zawiera się z przyszłym spadkodawcą za jego życia.

Roszczenie po matce może jednak podlegać przedawnieniu. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się zasadniczo z upływem 5 lat. Termin może być liczony od ogłoszenia testamentu albo, przy roszczeniu przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny, od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Przy śmierci w 2021 r. dokładna data ma więc praktyczne znaczenie.

Co najlepiej zrobić w opisanej sytuacji?

Najpierw należy ustalić, z czyjego majątku pochodził dom przekazany synowi oraz działka przekazana córce. Jeżeli były to darowizny od obojga rodziców, trzeba rozdzielić skutki prawne po matce i po ojcu. Następnie warto orientacyjnie obliczyć możliwy zachowek po ojcu, uwzględniając wcześniejsze darowizny i aktualną wartość majątku.

Jeżeli ojciec chce przekazać samochód pominiętej córce, najbezpieczniejsze jest połączenie tej czynności z aktem notarialnym. W zależności od celu może to być darowizna auta i umowa o zrzeczenie się zachowku, testament notarialny z zapisem windykacyjnym oraz osobna umowa o zrzeczenie się zachowku albo szersza umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. W akcie warto jasno wskazać, czy otrzymanie auta wyczerpuje roszczenia córki po ojcu w całości, czy tylko w określonej części.

Nie należy natomiast poprzestawać na sformułowaniu, że auto stanowi spłatę lub zadośćuczynienie za wcześniejsze pominięcie. Taki zapis może pomóc wyjaśnić wolę ojca, ale bez właściwej konstrukcji prawnej może nie powstrzymać późniejszego żądania dopłaty zachowku.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie przekazanie auta pominiętej córce może być rozsądnym elementem rozliczenia rodzinnego, ale nie powinno być traktowane jako samodzielna gwarancja uniknięcia zachowku. Jeżeli celem jest realne zabezpieczenie syna, który otrzymał dom, oraz ograniczenie przyszłego sporu między rodzeństwem, najlepszym rozwiązaniem jest notarialna umowa o zrzeczenie się zachowku albo odpowiednio ukształtowana umowa o zrzeczenie się dziedziczenia.

Przed podpisaniem dokumentów warto ustalić wartość wcześniejszych darowizn, rozdzielić skutki po matce i po ojcu oraz sprawdzić, czy ewentualne roszczenia po matce nie są już przedawnione. Dopiero wtedy można ocenić, czy samochód rzeczywiście wystarczy jako rozliczenie, czy konieczne jest inne świadczenie albo pełniejsza ugoda notarialna.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 991, art. 997¹, art. 1007, art. 1048-1050.

2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1972 r., III CZP 26/72.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.