Jak rodzeństwo może zrzec się zachowku?

Czy rodzeństwo może zrzec się zachowku za życia rodziców?

Tak. Jeżeli rodzice żyją, rodzeństwo jako przyszli spadkobiercy ustawowi może zawrzeć z nimi umowę notarialną dotyczącą przyszłego dziedziczenia i zachowku. Aktualne brzmienie art. 1048 Kodeksu cywilnego jest korzystniejsze niż dawne ujęcie problemu, ponieważ wyraźnie dopuszcza ograniczenie zrzeczenia do samego prawa do zachowku w całości albo w części.

Oznacza to, że rodzeństwo nie musi zawsze rezygnować z całego dziedziczenia po rodzicach. Można przygotować umowę tak, aby dotyczyła wyłącznie przyszłego roszczenia o zachowek związanego na przykład z darowizną domu na rzecz jednego dziecka. Wymaga to jednak aktu notarialnego i udziału przyszłego spadkodawcy, czyli rodzica.

Jeżeli dom należy do obojga rodziców, najbezpieczniej objąć umową sytuację po każdym z nich. W praktyce może to oznaczać jedną czynność notarialną z udziałem obojga rodziców i rodzeństwa albo odrębne umowy dotyczące majątku każdego z rodziców.

Umowa o zrzeczenie się samego zachowku

Najbardziej precyzyjnym rozwiązaniem przy darowiźnie domu na jedno dziecko jest umowa, w której rodzeństwo zrzeka się prawa do zachowku po rodzicach w całości albo w określonej części. Podstawą jest art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego. Taka umowa nie musi automatycznie pozbawiać rodzeństwa prawa do dziedziczenia ustawowego, jeżeli strony chcą uregulować wyłącznie zachowek.

To ważne rozróżnienie. Jeżeli rodzeństwo zrzeknie się tylko zachowku, może nadal być brane pod uwagę jako spadkobierca ustawowy, gdy po śmierci rodzica pozostanie inny majątek i nie będzie testamentu. Jeżeli natomiast celem rodziny jest pełne wyłączenie danej osoby od dziedziczenia ustawowego, trzeba rozważyć klasyczne zrzeczenie się dziedziczenia.

W akcie notarialnym należy jasno wskazać, czy umowa dotyczy zachowku po jednym rodzicu, po obojgu rodzicach, całości zachowku, części zachowku, konkretnego składnika majątku czy szerszego planu sukcesyjnego. Niedokładne sformułowanie umowy może później prowadzić do sporu.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

Drugim rozwiązaniem jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

Skutek jest szerszy niż przy zrzeczeniu się samego zachowku. Zrzekający się jest traktowany przy dziedziczeniu ustawowym tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Co do zasady zrzeczenie obejmuje również jego zstępnych, chyba że strony w akcie notarialnym umówią się inaczej. Dlatego przed podpisaniem aktu trzeba omówić także skutki umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia dla dzieci osoby zrzekającej się.

Od 2023 r. przepisy dopuszczają również, aby zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby było rozumiane, w razie wątpliwości, jako zrzeczenie pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć. W sprawach rodzinnych warto jednak nie zostawiać tego domysłom i precyzyjnie opisać w akcie notarialnym, jaki efekt strony chcą osiągnąć.

Czy wystarczy oświadczenie rodzeństwa?

Nie. Dla skutecznego zrzeczenia się dziedziczenia albo zachowku za życia rodziców konieczna jest umowa w formie aktu notarialnego. Jednostronne oświadczenie rodzeństwa, zwykła umowa pisemna, korespondencja mailowa albo deklaracja złożona przy rodzinie nie zastąpią aktu notarialnego.

Nie wystarczy też, że rodzeństwo napisze, że nie będzie żądało zachowku. Takie oświadczenie może mieć znaczenie dowodowe lub moralne, ale nie daje takiego bezpieczeństwa jak umowa zawarta w prawidłowej formie z przyszłym spadkodawcą.

Co z darowizną domu na jedno dziecko?

Darowizna domu dokonana przez rodziców na jedno dziecko nie powoduje automatycznie, że rodzeństwo traci prawo do zachowku. Jeżeli po śmierci rodzica okaże się, że uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, może żądać zapłaty odpowiedniej kwoty od osoby zobowiązanej.

Dlatego przy przekazywaniu domu jednemu dziecku trzeba rozważyć dwa elementy: samą umowę darowizny oraz umowę z rodzeństwem dotyczącą zachowku lub dziedziczenia. Jeżeli takiej umowy nie ma, po śmierci rodzica może powstać spór o doliczenie darowizny do substratu zachowku. Dobrze przygotowane dokumenty pozwalają uniknąć sporu o zachowek między rodzeństwem.

Zobacz również:
darowizna 10 lat przed śmiercią a zachowek

Kiedy zachowek w ogóle może przysługiwać?

Zachowek nie przysługuje rodzeństwu jako rodzeństwu właściciela domu. W opisanej sytuacji chodzi o to, że wszystkie dzieci rodziców są potencjalnie uprawnione do zachowku po rodzicach. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy, a nie w chwili dokonania darowizny. Za życia rodziców można więc uregulować przyszłe ryzyko przez umowę notarialną, ale nie dochodzi się jeszcze zapłaty zachowku. Przy planowaniu darowizny warto ustalić, kiedy zachowek w ogóle przysługuje i kto może go później dochodzić.

Co do zasady roszczenia z zachowku przedawniają się po 5 latach. Termin liczy się od ogłoszenia testamentu albo, przy roszczeniach związanych między innymi z darowizną, od otwarcia spadku. Sam upływ czasu od darowizny nie zawsze wystarczy do wyłączenia problemu zachowku, dlatego nie należy opierać planowania rodzinnego wyłącznie na potocznym przekonaniu o zasadzie 10 lat.

Czy zrzekający się może później dziedziczyć z testamentu?

Tak, klasyczne zrzeczenie się dziedziczenia dotyczy dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z utrwalonym poglądem wynikającym z uchwały Sądu Najwyższego z 15 maja 1972 r., sygn. akt III CZP 26/72, spadkobierca ustawowy, który zrzekł się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy, może zostać powołany do spadku w testamencie.

Jeżeli rodzice chcą, aby dziecko otrzymało konkretny składnik majątku mimo wcześniejszych umów rodzinnych, testament albo zapis windykacyjny powinny być spójne z umową darowizny i ewentualnym zrzeczeniem się zachowku lub dziedziczenia. W przeciwnym razie dokumenty mogą wywoływać odmienne skutki niż zakładano.

Czy można odwołać zrzeczenie się zachowku albo dziedziczenia?

Cofnięcie zrzeczenia się dziedziczenia jest możliwe: zrzeczenie może zostać uchylone przez umowę między osobą, która zrzekła się dziedziczenia, a osobą, po której zrzeczenie nastąpiło. Taka umowa również wymaga aktu notarialnego. Wynika to z art. 1050 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że dopóki rodzic żyje, strony mogą notarialnie zmienić wcześniejsze ustalenia, jeżeli wszyscy zainteresowani się na to zgadzają. Po śmierci rodzica nie da się już zawrzeć umowy z przyszłym spadkodawcą, bo spadkodawca nie żyje. Możliwe jest wtedy jedynie uregulowanie istniejących roszczeń między spadkobiercami lub uprawnionymi, na przykład przez ugodę.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli rodzice chcą przekazać dom jednemu dziecku i zabezpieczyć je przed roszczeniami rodzeństwa, należy zawrzeć u notariusza odpowiednią umowę. Obecnie możliwe jest zarówno zrzeczenie się dziedziczenia, jak i zrzeczenie się samego prawa do zachowku w całości albo w części. Wybór zależy od tego, czy rodzeństwo ma tylko nie dochodzić zachowku, czy ma być szerzej wyłączone od dziedziczenia ustawowego.

Największe błędy to poprzestanie na prywatnym oświadczeniu, nieuwzględnienie majątku każdego z rodziców oraz brak jasnych zapisów dotyczących dzieci osoby zrzekającej się. Przy darowiźnie nieruchomości warto przygotować komplet dokumentów tak, aby darowizna, testamenty i umowy o zrzeczenie były ze sobą spójne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 991, 992 oraz 1048-1050 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 15 maja 1972 r., sygn. akt III CZP 26/72
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2017 r., sygn. akt III CZP 110/16 - dopuszczalność umowy zrzeczenia się prawa do zachowku

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.