Zachowek a dobrowolna pomoc dla rodzica i dożywocie

Czy dobrowolne alimenty można odliczyć od zachowku?

Co do zasady nie. Pieniądze dobrowolnie przekazywane matce na bieżące utrzymanie, leczenie, rachunki lub opiekę nie są automatycznie kwotą, którą można po jej śmierci potrącić z zachowku należnego siostrze. Mają charakter wsparcia osobistego i rodzinnego, a nie długu spadkowego matki wobec dziecka, które pomagało.

Inaczej można byłoby oceniać sytuację tylko wtedy, gdy z dowodów wynikałoby, że nie były to alimenty ani pomoc, lecz na przykład realna pożyczka albo uzgodniony obowiązek zwrotu określonych wydatków. W praktyce wymagałoby to wyraźnych dowodów: umowy, korespondencji, tytułów przelewów, potwierdzeń rozliczeń i okoliczności pokazujących, że matka miała zwrócić te kwoty.

Jeżeli druga córka po śmierci matki wystąpi o zachowek, sam fakt wieloletniego wspierania matki może jednak pomóc w obronie przed pełnym roszczeniem. Może mieć znaczenie przy ocenie zasad współżycia społecznego, przy żądaniu obniżenia zachowku albo przy wykazywaniu, że sytuacja rodzinna była wyjątkowa. Szerzej ten problem omawia zagadnienie: wkład w opiekę nad rodzicem a zachowek. W sporach rodzinnych pojawia się przy tym osobny wątek, czyli nakłady na dom rodziców a zachowek, gdy dziecko nie tylko utrzymywało rodzica, ale też inwestowało we wspólnie zajmowaną nieruchomość.

Kto może żądać zachowku po rodzicu?

Zachowek przysługuje osobom najbliższym spadkodawcy: zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wynika to z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Rodzeństwo nie ma zachowku po sobie nawzajem, a o tym, dlaczego nie zawsze zasadny jest zachowek dla brata, decyduje to, kto faktycznie należy do kręgu uprawnionych; w opisanej sytuacji siostra występowałaby nie jako siostra spadkobierczyni, lecz jako córka matki, czyli zstępna spadkodawczyni.

Jeżeli matka pozostawi dwie córki i nie ma małżonka, przy dziedziczeniu ustawowym każda z córek dziedziczyłaby po 1/2 spadku. Jeżeli testament powoła do całości spadku tylko jedną córkę, druga córka może żądać zachowku. Zasadniczo jest to 1/2 wartości udziału ustawowego, a więc w takim układzie zwykle 1/4 wartości substratu zachowku. Jeżeli uprawniona jest trwale niezdolna do pracy albo jest małoletnia, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału ustawowego.

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony nie żąda wydania części mieszkania, lecz zapłaty określonej kwoty. Wysokość tej kwoty zależy od składu majątku, długów spadkowych, doliczanych darowizn i ewentualnych świadczeń, które uprawniony otrzymał wcześniej od spadkodawcy.

Czysta wartość spadku i długi spadkowe

Punktem wyjścia do obliczenia zachowku jest czysta wartość spadku, czyli różnica między aktywami spadku a długami spadkowymi. Aktywa ocenia się według stanu z chwili śmierci spadkodawcy i według cen z chwili ustalania zachowku. Długi spadkowe obejmują między innymi koszty pogrzebu odpowiadające zwyczajom przyjętym w danym środowisku, koszty postępowania spadkowego oraz te zobowiązania majątkowe zmarłego, które nie wygasły z chwilą śmierci. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się natomiast zapisów zwykłych i poleceń.

Do długów spadkowych nie zalicza się jednak zwykłych wydatków poniesionych wcześniej przez dziecko na bieżące utrzymanie rodzica, jeżeli nie powstał po stronie rodzica obowiązek zwrotu tych kwot. Wsparcie w zakupie leków, żywności, opłacaniu rachunków czy finansowaniu codziennej opieki nie zmniejsza więc samo przez się podstawy obliczenia zachowku.

Doliczanie darowizn do substratu zachowku

Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w Kodeksie cywilnym. Nie dolicza się między innymi drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. W przypadku darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku znaczenie ma także reguła dziesięciu lat przed otwarciem spadku.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania i według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli więc rodzic przekazał komuś mieszkanie w darowiźnie, wartość tej darowizny może wpływać na zachowek. Dobrowolne świadczenia dziecka na rzecz rodzica działają w odwrotnym kierunku: to dziecko finansuje rodzica, a nie rodzic obdarowuje dziecko, dlatego nie są doliczane jako darowizna od spadkodawcy.

Umowa dożywocia jako alternatywa dla testamentu lub darowizny

Umowa dożywocia polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie ustalą inaczej, obowiązki nabywcy obejmują przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Dożywocie jest umową odpłatną, dlatego nieruchomości przeniesionej w ramach prawidłowej umowy dożywocia zasadniczo nie dolicza się do substratu zachowku tak jak darowizny. To jedna z istotnych różnic między darowizną a dożywociem. Jeżeli jednak umowa byłaby pozorna albo w rzeczywistości nie odpowiadałaby obowiązkowi dożywotniego utrzymania, może stać się źródłem sporu. Odrębną kwestią pozostaje dożywocie, sprzedaż mieszkania a zachowek, czyli sytuacja, w której nieruchomość objęta dożywociem zostaje później zbyta.

Przy planowaniu przekazania mieszkania warto porównać skutki testamentu, darowizny, dożywocia i ewentualnego zrzeczenia się dziedziczenia. Praktyczne znaczenie mają tu także metody ograniczenia obowiązku zapłaty zachowku, ale każda z nich wymaga dopasowania do sytuacji rodzinnej i majątkowej.

Koszty umowy dożywocia obejmują zwykle wynagrodzenie notariusza według maksymalnych stawek taksy notarialnej, podatek od czynności cywilnoprawnych w wysokości 2% wartości rynkowej nieruchomości oraz opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej. Co do zasady opłata za wpis własności wynosi 200 zł, a wpis prawa osobistego lub roszczenia, takiego jak prawo dożywocia ujawniane w księdze wieczystej, 150 zł. Do kosztów mogą dojść wypisy aktu notarialnego i inne opłaty techniczne.

Wydziedziczenie a brak obowiązku zapłaty zachowku

Testator może pozbawić zstępnego, małżonka lub rodzica prawa do zachowku tylko w przypadkach wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Chodzi o sytuacje, gdy uprawniony wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, bądź uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Samo stwierdzenie w testamencie, że dziecko nie pomagało, może nie wystarczyć. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu i musi być rzeczywista. Jeżeli matka przebaczyła dziecku, wydziedziczenie może być bezskuteczne. Trzeba też pamiętać, że jeżeli wydziedziczone dziecko ma własne dzieci, uprawnienie do zachowku może przejść na jego zstępnych.

Obniżenie zachowku, odroczenie płatności i raty

Jeżeli osoba zobowiązana do zapłaty zachowku nie ma środków na jednorazową spłatę albo pełna zapłata byłaby rażąco niesprawiedliwa w konkretnych okolicznościach, może powołać się na art. 997¹ Kodeksu cywilnego. Przepis pozwala żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku. Sąd uwzględnia sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Rozłożenie na raty nie jest automatyczne. Co do zasady terminy płatności rat nie mogą przekraczać łącznie 5 lat, ale w szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może wydłużyć ten okres maksymalnie do 10 lat. Jeżeli zachowek zostanie obniżony, a później ustaną okoliczności uzasadniające obniżenie, uprawniony może żądać zwrotu obniżonej części, jednak nie po upływie 5 lat od dnia obniżenia.

W praktyce dowody przelewów, dokumentacja leczenia, rachunki za opiekę, korespondencja z rodzeństwem oraz zeznania świadków mogą być istotne. Nie służą jednak prostemu odjęciu wydanych kwot od zachowku, lecz pokazaniu całokształtu relacji rodzinnych, obciążeń i realnej sytuacji osoby zobowiązanej do zapłaty.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie o zachowek nie może być dochodzone bezterminowo. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Roszczenia przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawniają się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Przedawnienie nie oznacza, że roszczenie automatycznie znika, ale pozwany może podnieść zarzut przedawnienia. Dlatego w sporach rodzinnych warto od początku ustalić datę śmierci spadkodawcy, datę ogłoszenia testamentu, krąg spadkobierców oraz to, czy były darowizny lub zapisy windykacyjne.

Jak przygotować się do ewentualnego sporu?

Osoba, która przez lata utrzymywała rodzica lub finansowała jego potrzeby, powinna zachować potwierdzenia przelewów, faktury, rachunki, dokumentację medyczną, umowy z opiekunami, korespondencję rodzinną i dowody faktycznej opieki. Warto też zadbać o jasne tytuły przelewów, ponieważ po latach ogólne opisy mogą utrudniać wykazanie, czego dotyczyły wpłaty.

Jeżeli matka chce świadomie uregulować sprawy majątkowe, powinna rozważyć testament, umowę dożywocia, ewentualne umowy z dziećmi dotyczące opieki oraz skutki podatkowe i spadkowe każdej czynności. Najbezpieczniej zrobić to za życia, przy pełnej świadomości skutków prawnych i przy dokumentowaniu rzeczywistych przyczyn decyzji.

FAQ

Czy przelewy dla mamy można potrącić z zachowku siostry?

Najczęściej nie. Jeżeli były to dobrowolne środki na utrzymanie, leczenie lub opiekę, nie są długiem spadkowym i nie pomniejszają automatycznie zachowku. Wyjątkiem mogłaby być sytuacja, w której da się udowodnić pożyczkę albo uzgodniony obowiązek zwrotu.

Czy siostra ma prawo do zachowku, jeżeli mama zapisze mieszkanie tylko mnie?

Tak, jeżeli siostra jako córka byłaby powołana do dziedziczenia ustawowego i nie została skutecznie wydziedziczona ani nie zachodzi inna podstawa wyłączająca roszczenie. Zachowek ma postać roszczenia pieniężnego, a nie prawa do części mieszkania.

Czy brak opieki nad rodzicem odbiera prawo do zachowku?

Nie zawsze. Brak opieki może mieć znaczenie, jeżeli spełnia przesłanki wydziedziczenia albo uzasadnia obniżenie zachowku w konkretnych okolicznościach. Sąd bada uporczywość zachowania, relacje rodzinne, możliwości pomocy oraz dowody.

Czy umowa dożywocia chroni przed zachowkiem?

Umowa dożywocia zwykle ogranicza ryzyko zachowku od przekazanej nieruchomości, bo jest umową odpłatną, a nie darowizną. Nie daje jednak pełnej ochrony w każdej sytuacji, zwłaszcza gdy umowa jest pozorna albo obowiązki dożywocia nie są realnie wykonywane.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak. Na podstawie art. 997¹ Kodeksu cywilnego sąd może odroczyć termin płatności, rozłożyć zachowek na raty, a wyjątkowo także go obniżyć. Co do zasady raty nie powinny przekraczać łącznie 5 lat, a w szczególnych przypadkach termin może zostać wydłużony maksymalnie do 10 lat.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 922, art. 991, art. 993-995, art. 997¹, art. 1007, art. 1008, art. 1010 oraz art. 908.
2. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - przepisy dotyczące opłat za wpisy w księdze wieczystej.
3. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16.06.2016 r., sygn. akt V CSK 625/15.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.