Dożywocie i sprzedaż mieszkania a zachowek

Umowa dożywocia a zachowek

Umowa dożywocia polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie postanowią inaczej, obowiązki nabywcy obejmują w szczególności przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Dla zachowku kluczowe jest to, że umowa dożywocia a zachowek to dwa różne mechanizmy, bo dożywocie nie jest zwykłą darowizną. Ma charakter odpłatny i losowy, ponieważ w zamian za nieruchomość nabywca przyjmuje na siebie realne obowiązki wobec dożywotnika, co odróżnia tę sytuację od kwestii zachowku a pomocy dla rodzica. Z tego powodu samo przeniesienie mieszkania na podstawie prawidłowo wykonanej umowy dożywocia nie jest automatycznie doliczane do zachowku.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy umowa dożywocia została następnie rozwiązana, dożywotnik zrzekł się praw bez realnego ekwiwalentu, a nabywca szybko sprzedał mieszkanie. Wtedy trzeba ustalić, czy doszło do nieodpłatnego przysporzenia na rzecz brata, obejścia zasad zachowku albo czynności pozornej. Nie przesądza tego sam fakt sprzedaży mieszkania, ale sekwencja czynności może mieć duże znaczenie dowodowe.

Kto może żądać zachowku po matce?

Do zachowku uprawnieni są zstępni spadkodawcy, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W opisanej sytuacji córka matki zasadniczo należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, o ile nie została skutecznie wydziedziczona, nie zrzekła się dziedziczenia (osobną kwestią jest cofnięcie zrzeczenia się dziedziczenia), nie odrzuciła spadku w sposób wyłączający roszczenie albo nie zachodzi inna szczególna przeszkoda.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.

Jeżeli po matce było troje dzieci i nie było małżonka, punktem wyjścia jest udział ustawowy po 1/3 dla każdego dziecka. Zachowek dorosłego dziecka wynosiłby wtedy co do zasady 1/2 z 1/3, czyli 1/6 wartości substratu zachowku. To tylko punkt wyjścia, bo od wyliczenia odejmuje się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy.

Jak oblicza się zachowek?

Przy obliczaniu zachowku ustala się najpierw tzw. substrat zachowku. Obejmuje on czystą wartość spadku, czyli aktywa spadkowe pomniejszone o długi spadkowe, a następnie powiększa się go o darowizny i inne doliczane przysporzenia, jeżeli przepisy pozwalają je uwzględnić.

Znaczenie ma art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Z przepisu wynika, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizny 10 lat przed śmiercią dokonanej na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Ograniczenie 10-letnie nie chroni jednak automatycznie osoby, która jest spadkobiercą albo uprawnionym do zachowku, na przykład dziecka spadkodawcy.

Jeżeli matka rzeczywiście dokonała darowizny całego majątku na rzecz brata, taka darowizna mieszkania a zachowek po rodzicach może być doliczana do substratu zachowku. Wtedy roszczenie kieruje się najczęściej do osoby, która otrzymała przysporzenie i wskutek tego powinna uzupełnić zachowek.

Zrzeczenie się prawa dożywocia i późniejsza sprzedaż mieszkania

Jeżeli matka jedynie zrzekła się osobistego prawa dożywocia, a własność mieszkania pozostała przy bracie, to trzeba ustalić, czy brat został zwolniony z obowiązków bez żadnego świadczenia wzajemnego. Takie nieodpłatne przysporzenie, podobnie jak zniesienie współwłasności a zachowek, mogło zwiększyć wartość jego majątku, bo mieszkanie przestało być obciążone prawem dożywocia i mogło zostać sprzedane łatwiej oraz drożej.

Nie można jednak automatycznie przyjąć, że cała wartość mieszkania zawsze będzie traktowana jak darowizna. Sąd będzie badał treść aktów notarialnych, powód rozwiązania lub zrzeczenia, rzeczywiste świadczenia brata na rzecz matki, ewentualne rozliczenie z matką oraz to, czy matka otrzymała jakiekolwiek korzyści w zamian, podobnie jak przy ocenie, jak wyglądają darowizna domu, dożywocie i zachowek w kontekście opieki nad rodzicem.

Jeżeli brat twierdził wobec rodzeństwa, że mieszkanie zostało wynajęte, a w rzeczywistości je sprzedał, sama sprzedaż domu przed śmiercią a zachowek nie przesądza jeszcze o roszczeniu, ale może mieć znaczenie przy ocenie wiarygodności i przy ustalaniu, gdzie trafiły środki ze sprzedaży. Jeżeli środki ze sprzedaży należały do brata jako właściciela, nie stają się automatycznie spadkiem po matce. Jeżeli jednak transakcje między matką a bratem były nieodpłatne albo pozorne, można żądać ich rozliczenia przy zachowku.

Jakie dowody są potrzebne?

W praktyce w pierwszej kolejności należy zgromadzić: akt notarialny umowy dożywocia, dokument rozwiązania umowy albo zrzeczenia się prawa dożywocia, odpis księgi wieczystej, akt sprzedaży mieszkania, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, testament, jeżeli był, oraz dokumenty dotyczące darowizn dokonanych przez matkę.

Przydatne mogą być także potwierdzenia przelewów, korespondencja z bratem, dokumenty medyczne matki, dowody ponoszenia kosztów opieki, zeznania świadków oraz informacje o tym, kto faktycznie wykonywał obowiązki wynikające z dożywocia. Im bardziej sporna jest kwalifikacja czynności, tym większe znaczenie mają dowody pokazujące rzeczywisty cel i ekonomiczny skutek umów.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie o zachowek co do zasady przedawnia się z upływem 5 lat. Bieg terminu zależy od rodzaju roszczenia i sytuacji spadkowej, w szczególności od tego, czy był testament i przeciwko komu kierowane jest żądanie. W typowych sprawach po śmierci spadkodawcy bez testamentu trzeba liczyć termin od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci.

Skoro matka zmarła w 2022 r., sprawa wymaga pilnego ustalenia dokładnej daty śmierci i właściwego terminu przedawnienia. Przerwanie biegu przedawnienia może nastąpić między innymi przez wniesienie pozwu, ale zwykłe rozmowy rodzinne albo nieformalne wezwania nie zawsze dają taki skutek.

Czy w opisanej sytuacji można żądać zachowku?

Tak, w opisanym stanie faktycznym istnieją podstawy, aby rozważyć roszczenie o zachowek po matce. Wynika to z tego, że jako córka należy Pani zasadniczo do kręgu uprawnionych, a z opisu wynika, że matka mogła przekazać cały majątek bratu, pozostawiając pozostałe dzieci bez żadnego przysporzenia.

Najważniejsza będzie jednak kwalifikacja prawna czynności dotyczących mieszkania. Jeżeli była to wyłącznie prawidłowa i wykonywana umowa dożywocia, jej wartość nie musi zostać doliczona tak jak darowizna. Jeżeli natomiast matka nieodpłatnie zrzekła się prawa dożywocia albo wcześniej lub później dokonała na rzecz brata darowizn, te przysporzenia mogą zwiększać podstawę obliczenia zachowku.

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto wezwać brata do zapłaty zachowku i zażądać przedstawienia dokumentów. Jeżeli brat odmówi, pozostaje pozew o zapłatę zachowku, w którym trzeba wskazać wartość dochodzonej kwoty, opisać darowizny i przedstawić dowody.

FAQ

Czy umowa dożywocia zawsze wyłącza zachowek?

Nie. Umowa dożywocia nie wyłącza samego prawa dziecka do zachowku. Może natomiast spowodować, że nieruchomość przekazana w prawidłowej odpłatnej umowie dożywocia nie zostanie doliczona do substratu zachowku tak jak darowizna.

Czy sprzedaż mieszkania przez brata pozbawia mnie zachowku?

Nie sama sprzedaż decyduje o zachowku, lecz to, czy brat wcześniej otrzymał od matki darowiznę albo inne nieodpłatne przysporzenie. Jeżeli mieszkanie było już jego własnością, cena sprzedaży co do zasady należała do niego, ale wcześniejsze czynności z matką mogą podlegać ocenie w sprawie o zachowek.

Czy opieka nad matką zwiększa mój zachowek?

Sama opieka nad rodzicem nie zwiększa ustawowego ułamka zachowku. Może jednak mieć znaczenie przy ocenie rozliczeń rodzinnych, darowizn, nakładów, ewentualnych roszczeń dodatkowych oraz wiarygodności twierdzeń stron.

Czy mogę żądać dokumentów od brata przed pozwem?

Można wezwać brata do dobrowolnego przedstawienia dokumentów i zapłaty zachowku. Jeżeli odmówi, część dokumentów można uzyskać z księgi wieczystej, od notariusza w granicach dopuszczalnych przepisami albo w toku postępowania sądowego przez wnioski dowodowe.

Kiedy trzeba złożyć pozew o zachowek?

Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po 5 latach. Dokładny początek biegu terminu zależy od okoliczności, dlatego przy śmierci spadkodawcy w 2022 r. nie warto zwlekać z analizą dokumentów i przygotowaniem roszczenia.

Podsumowanie

W opisanej sprawie prawo do zachowku jest realne, ale nie można oprzeć go wyłącznie na twierdzeniu, że mieszkanie było kiedyś objęte umową dożywocia. Trzeba odróżnić odpłatną umowę dożywocia od darowizny oraz od nieodpłatnego zrzeczenia się uprawnień przez matkę. Jeżeli brat otrzymał od matki cały majątek albo został nieodpłatnie wzbogacony wskutek zwolnienia mieszkania z obciążenia, może powstać roszczenie o zapłatę zachowku na rzecz pominiętych dzieci.

Najbezpieczniejszym kolejnym krokiem jest zebranie aktów notarialnych i ustalenie, jakie dokładnie czynności zostały dokonane: zawarcie dożywocia, rozwiązanie umowy, zrzeczenie się prawa, darowizna czy sprzedaż. Dopiero wtedy można prawidłowo obliczyć zachowek i ocenić szanse pozwu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 3.8.2016 r., sygn. akt VI ACa 868/15
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 1.6.2004 r., sygn. akt I ACa 285/04
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 12.11.1996 r., sygn. akt I ACr 308/96