Czy można cofnąć zrzeczenie się dziedziczenia?

Zrzeczenie się dziedziczenia a zwykłe „zrzeczenie się spadku”

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, jaki dokument rzeczywiście podpisał brat. W języku potocznym często mówi się o „zrzeczeniu się spadku”, ale prawo spadkowe rozróżnia kilka zupełnie różnych instytucji: umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku po śmierci spadkodawcy, wydziedziczenie w testamencie oraz rozliczenia między członkami rodziny przy darowiznach.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest zawierana jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. Jej stronami są przyszły spadkodawca, np. matka, oraz przyszły spadkobierca ustawowy, np. dziecko. Dla ważności takiej umowy konieczny jest akt notarialny. Nie wystarczy ustna obietnica, prywatne pismo ani samo rodzinne porozumienie.

Jeżeli brat zawarł z matką u notariusza umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, to nie może samodzielnie „wycofać” tej umowy tylko dlatego, że później uznał rozliczenie za niekorzystne. Nie wystarczy również jego żądanie dodatkowych pieniędzy skierowane do rodzeństwa.

Zobacz również: odwołanie oświadczenia o odrzuceniu spadku

Czy brat może cofnąć zrzeczenie się dziedziczenia?

Brat nie może jednostronnie cofnąć skutecznej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z Kodeksem cywilnym uchylenie zrzeczenia wymaga umowy między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim dziedziczenia się zrzeczono. Taka umowa również musi mieć formę aktu notarialnego.

Oznacza to, że jeżeli matka nie zgodzi się na rozwiązanie umowy, brat co do zasady pozostaje związany zrzeczeniem. Sama presja, niezadowolenie z wcześniejszego rozliczenia albo późniejsza zmiana wartości majątku nie powodują automatycznego odzyskania praw do dziedziczenia ustawowego.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy brat wykaże podstawy do podważenia złożonego oświadczenia woli, np. że działał pod wpływem istotnego błędu, bez wymaganej świadomości lub swobody, pod wpływem podstępu albo bezprawnej groźby. Takie twierdzenia trzeba udowodnić. Samo powołanie się na „niesprawiedliwy podział” zwykle nie wystarcza.

Przy błędzie albo groźbie znaczenie ma art. 88 Kodeksu cywilnego. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby następuje przez oświadczenie złożone na piśmie. Uprawnienie wygasa co do zasady z upływem roku od wykrycia błędu, a przy groźbie z upływem roku od chwili, gdy stan obawy ustał.

Skutki zrzeczenia dla dzieci i zachowku

Zrzeczenie się dziedziczenia powoduje, że zrzekający się jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Co do zasady skutek ten obejmuje również jego zstępnych, czyli dzieci, wnuki i dalszych potomków, chyba że w umowie notarialnej postanowiono inaczej.

W praktyce oznacza to, że trzeba bardzo dokładnie przeczytać akt notarialny. Może on przewidywać pełne zrzeczenie dziedziczenia, ograniczenie skutków wobec zstępnych albo inne uzgodnienia dopuszczalne w granicach prawa. Od treści dokumentu zależy późniejsza ocena, czy roszczenia brata lub jego dzieci mają jakiekolwiek podstawy.

Jeżeli zrzeczenie jest skuteczne i obejmuje dziedziczenie ustawowe, zasadniczo wyłącza także roszczenia związane z pozycją spadkobiercy ustawowego, w tym typowe żądania zachowku po tej osobie. Trzeba jednak uważać na szczegóły konkretnej umowy, zwłaszcza gdy jej treść była nietypowa albo dotyczyła tylko określonych uprawnień. W praktyce warto też wiedzieć, jak zrzec się zachowku po rodzicach za ich życia, ponieważ jest to instytucja odrębna od zrzeczenia się dziedziczenia.

Testament po zawarciu umowy o zrzeczenie

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia dotyczy przede wszystkim dziedziczenia ustawowego. W orzecznictwie przyjmuje się, że osoba, która zrzekła się dziedziczenia, może zostać powołana do spadku w testamencie, jeżeli taka jest późniejsza wola spadkodawcy. W tym kontekście istotna jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1972 r., sygn. akt III CZP 26/72.

Nie oznacza to jednak, że brat może sam wymusić powołanie go w testamencie. Testament jest jednostronną czynnością spadkodawcy. Matka może go sporządzić, zmienić albo odwołać, dopóki ma zdolność testowania i działa świadomie oraz swobodnie. Naciski wywierane na matkę mogą później prowadzić do sporów o ważność testamentu.

Jeżeli matka chce utrzymać dotychczasowy układ majątkowy, warto zadbać o spójność dokumentów: umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, aktu darowizny domu, ewentualnego testamentu oraz dowodów na to, jakie rozliczenia zostały już wykonane między rodzeństwem.

Jak zabezpieczyć się przed żądaniami brata?

Najważniejsze zabezpieczenie to posiadanie i analiza dokumentów. Należy uzyskać wypisy aktów notarialnych: umowy darowizny mieszkania, umowy o zrzeczenie się dziedziczenia oraz aktu, którym matka przeniosła własność domu. Z dokumentów powinno wynikać, kto, komu i z jakiego tytułu przekazał majątek.

Jeżeli przekazanie mieszkania i pieniędzy było ekonomicznym ekwiwalentem za zrzeczenie się dziedziczenia, dobrze jest zachować dowody tej okoliczności: potwierdzenia przelewów, korespondencję, projekty umów, zeznania świadków i wszelkie pisemne ustalenia. Samo ustne porozumienie jest trudniejsze do wykazania, ale nie oznacza to, że nie ma żadnego znaczenia dowodowego.

Nie należy przekazywać bratu dodatkowych kwot bez pisemnego, najlepiej notarialnie przygotowanego porozumienia określającego, z jakiego tytułu następuje zapłata i czy wyczerpuje ona wzajemne roszczenia stron. W przeciwnym razie kolejna płatność może nie zakończyć sporu, lecz jedynie zachęcić do dalszych żądań.

Jeżeli matka nadal chce, aby dom pozostał przy jednym dziecku, może dodatkowo uporządkować swoją sytuację testamentową. Trzeba jednak pamiętać, że testament nie zastąpi prawidłowej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ani nie naprawi wadliwych rozliczeń między rodzeństwem.

Zobacz również: dział spadku ze zniesieniem współwłasności

Czy wydziedziczenie może być dodatkowym zabezpieczeniem?

Wydziedziczenie jest czymś innym niż zrzeczenie się dziedziczenia. Polega na pozbawieniu określonej osoby prawa do zachowku w testamencie. Nie można jednak wydziedziczyć kogoś tylko dlatego, że spadkodawca chce nierówno podzielić majątek albo uważa wcześniejsze rozliczenia za wystarczające.

Według art. 1008 K.c. spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku, jeżeli uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Musi być rzeczywista i mieścić się w katalogu ustawowym. Jeżeli przyczyna jest pozorna albo nie zostanie udowodniona, wydziedziczenie może okazać się nieskuteczne.

W opisanej sytuacji wydziedziczenie może mieć znaczenie tylko wtedy, gdy rzeczywiście zachodzi jedna z ustawowych przesłanek. Nie jest to uniwersalny sposób na „wzmocnienie” każdej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia.

Zobacz również: pozbawienie brata prawa do spadku

Co zrobić, gdy brat naciska na matkę?

Jeżeli brat próbuje namówić matkę do rozwiązania umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, trzeba pamiętać, że sama rozmowa rodzinna nie zmienia stanu prawnego. Do uchylenia zrzeczenia potrzebna jest zgodna decyzja matki i brata wyrażona w akcie notarialnym.

Jeżeli matka jest osobą starszą, chorą albo podatną na naciski, szczególnie ważne jest, aby nie podpisywała żadnych dokumentów bez wcześniejszego wyjaśnienia skutków prawnych. W razie wątpliwości warto rozważyć konsultację z notariuszem lub prawnikiem, a przy poważnych naciskach gromadzić dowody rozmów, wiadomości i okoliczności towarzyszących składanym oświadczeniom.

Nie ma natomiast umowy, która zagwarantuje absolutnie nieodwracalny efekt na przyszłość. Prawo dopuszcza rozwiązanie zrzeczenia za zgodą stron, dopuszcza testament, a w wyjątkowych przypadkach także podważanie oświadczeń woli. Można jednak znacząco ograniczyć ryzyko sporu przez prawidłowe dokumenty, jasne rozliczenia i unikanie kolejnych nieformalnych ustaleń.

FAQ

Czy zrzeczenie się dziedziczenia można cofnąć bez zgody spadkodawcy?

Nie. Skuteczne rozwiązanie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia wymaga zgody obu stron: zrzekającego się i przyszłego spadkodawcy. Umowa rozwiązująca również musi mieć formę aktu notarialnego.

Czy brat może żądać dodatkowych pieniędzy po zrzeczeniu się dziedziczenia?

Może zgłaszać żądania, ale samo żądanie nie oznacza, że ma do nich podstawę prawną. Trzeba sprawdzić treść umów, dowody rozliczeń i to, czy zapłata albo darowizna miały stanowić pełny ekwiwalent za zrzeczenie.

Czy matka może sama odwołać zrzeczenie się dziedziczenia?

Nie, nie może zrobić tego jednostronnie. Potrzebna jest umowa między matką a osobą, która zrzekła się dziedziczenia, zawarta u notariusza.

Czy osoba, która zrzekła się dziedziczenia, może być powołana w testamencie?

Co do zasady jest to możliwe, ponieważ zrzeczenie dotyczy przede wszystkim dziedziczenia ustawowego. W praktyce trzeba jednak zbadać treść konkretnej umowy i późniejszego testamentu.

Czy wydziedziczenie wystarczy, aby pozbawić kogoś zachowku?

Tylko wtedy, gdy w testamencie wskazano rzeczywistą przyczynę przewidzianą w art. 1008 K.c. i da się ją udowodnić. Wydziedziczenie z innych powodów może zostać zakwestionowane.

Czy ustna umowa między rodzeństwem ma znaczenie?

Może mieć znaczenie dowodowe przy ocenie rozliczeń, ale nie zastępuje aktu notarialnego wymaganego dla zrzeczenia się dziedziczenia. Im więcej pisemnych dowodów ustaleń i przelewów, tym łatwiej bronić swojego stanowiska.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1972 r., sygn. akt III CZP 26/72

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.