Darowizna wyłączona ze schedy spadkowej – skutki przy dziale spadku i zachowku

Sprawa pana Artura dotyczy częstej sytuacji rodzinnej: ojciec za życia przekazał jednemu z dzieci dom w darowiźnie, a w umowie wskazano, że darowizna jest zwolniona z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Po śmierci ojca pozostały jeszcze inne składniki majątku, a rodzeństwo chce przeprowadzić dział spadku.

Dwa lata temu ojciec przekazał mi w darowiźnie dom, z wyłączeniem ze schedy spadkowej. W tym roku ojciec zmarł. Zostawił jeszcze do podziału trzy działki wspólnie zakupione z moją mamą. Teraz moja siostra chce podziału reszty majątku po ojcu i kieruje sprawę do sądu. Czy będę dziedziczyć na równi z siostrą? Czy muszę złożyć do sądu dodatkowo jakieś oświadczenie lub dokumenty potwierdzające wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej, a jeśli tak – powinienem to zrobić sam, czy dopiero na wezwanie sądu?

Czy darowizna wchodzi do spadku po zmarłym?

Na początku trzeba rozróżnić dwie kwestie, które często są mylone. Darowizna dokonana za życia spadkodawcy nie staje się po jego śmierci automatycznie składnikiem masy spadkowej. Jeżeli nieruchomość została skutecznie darowana, właścicielem jest obdarowany, a nie spadkobiercy jako całość.

Inną sprawą jest jednak rozliczenie wartości darowizny między spadkobiercami. Właśnie temu służą przepisy o zaliczaniu darowizn na schedę spadkową. Nie chodzi więc o odebranie obdarowanemu przedmiotu darowizny, ale o uwzględnienie jej wartości przy ustalaniu, co komu przypadnie przy dziale spadku.

W analizowanej sprawie znaczenie mają także założenia faktyczne: czy dom należał wyłącznie do ojca, czy był objęty majątkiem wspólnym rodziców, czy ojciec pozostawił testament oraz jaka była dokładna treść aktu notarialnego darowizny. Jeżeli działki były wspólnie nabyte przez rodziców, w spadku po ojcu może znajdować się tylko udział ojca w tych nieruchomościach, a udział matki pozostaje jej własnością.

Umowa darowizny została uregulowana w art. 888 i następnych Kodeksu cywilnego. Jeżeli przedmiotem darowizny jest nieruchomość, umowa wymaga formy aktu notarialnego. W praktyce to właśnie akt notarialny jest najważniejszym dowodem, czy darczyńca zwolnił obdarowanego z obowiązku rozliczenia darowizny przy dziale spadku.

Zaliczenie darowizny na schedę spadkową

Zasadę rozliczania darowizn przy dziedziczeniu ustawowym przewiduje art. 1039 K.c.. Zgodnie z tym przepisem:

§ 1. Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.
§ 2. Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego niewymienionego w paragrafie poprzedzającym.
§ 3. Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte.

Przepis ten działa przede wszystkim przy dziedziczeniu ustawowym, czyli wtedy, gdy spadkobiercy dziedziczą na podstawie ustawy, a nie wyłącznie według testamentu. Typowym przykładem jest dział spadku między dziećmi zmarłego albo między dziećmi i małżonkiem.

Jeżeli spadkodawca nie zwolnił darowizny z zaliczenia, jej wartość dolicza się rachunkowo do spadku, ustala się schedy poszczególnych spadkobierców, a następnie wartość darowizny zalicza się na udział obdarowanego. Właśnie dlatego w wielu sprawach spadkowych istotne jest rozliczenie darowizn przy dziale spadku.

Przykład rachunkowy: ojciec pozostawił majątek o wartości 300 000 zł i dwoje dzieci. Jedno dziecko wcześniej otrzymało od ojca darowiznę wartą 100 000 zł, bez zwolnienia z zaliczenia. Do obliczeń przyjmuje się łącznie 400 000 zł, a więc schedę po 200 000 zł dla każdego dziecka. Obdarowane dziecko otrzymało już 100 000 zł, dlatego z pozostałego majątku powinno co do zasady otrzymać mniej niż drugie dziecko.

Wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej

Wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej polega na tym, że spadkodawca zwalnia obdarowanego z obowiązku zaliczenia tej darowizny przy dziale spadku. Takie zwolnienie może wynikać z wyraźnego oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności sprawy.

Najbezpieczniejsza sytuacja występuje wtedy, gdy w akcie notarialnym darowizny zapisano wprost, że darczyńca zwalnia obdarowanego z obowiązku zaliczenia przedmiotu darowizny na schedę spadkową. Taka klauzula jest zwykle wystarczającą podstawą do wykazania stanowiska obdarowanego w postępowaniu o dział spadku.

Jeżeli oświadczenie nie znalazło się w akcie notarialnym, sprawa może być bardziej sporna. Art. 1039 K.c. dopuszcza, aby zwolnienie wynikało także z okoliczności, ale wtedy trzeba je udowodnić. Dowodami mogą być na przykład pisemne oświadczenia spadkodawcy, korespondencja, zeznania świadków albo inne dokumenty pokazujące wolę darczyńcy. Im mniej jednoznaczny dowód, tym większe ryzyko sporu.

W praktyce zaliczenie darowizny na schedę spadkową bywa jednym z głównych punktów konfliktu między rodzeństwem. Jedna strona twierdzi, że darowizna miała być rozliczona, druga powołuje się na wolę rodzica, aby obdarowanego nie obciążać tym rozliczeniem.

W sprawie pana Artura, jeżeli w akcie notarialnym darowizny domu znajduje się jasne zwolnienie z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową, powinien on co do zasady uczestniczyć w dziale pozostałego spadku tak jak pozostali spadkobiercy. Sama darowizna domu nie powinna wtedy pomniejszać jego udziału w działkach po ojcu.

Jak wykazać w sądzie, że darowizna została wyłączona ze schedy?

W postępowaniu o dział spadku sąd nie zawsze z urzędu zna treść wcześniejszych darowizn. To uczestnik, który powołuje się na zwolnienie z obowiązku zaliczenia, powinien przedstawić odpowiednie twierdzenia i dowody. Wynika to z ogólnej zasady ciężaru dowodu: kto z danego faktu wywodzi skutki prawne, powinien ten fakt udowodnić.

W praktyce należy przygotować przede wszystkim:

• odpis aktu notarialnego umowy darowizny,
• dokumenty dotyczące własności darowanej nieruchomości, jeżeli ma znaczenie, czy należała do majątku osobistego spadkodawcy, czy do majątku wspólnego małżonków,
• pisemne stanowisko w sprawie działowej, w którym jasno wskazuje się, że darowizna była zwolniona z obowiązku zaliczenia na schedę,
• ewentualne dodatkowe dowody, jeśli druga strona kwestionuje ważność darowizny lub oświadczenia darczyńcy.

Jeżeli druga strona zarzuca nieważność umowy darowizny, pozorność czynności prawnej albo brak świadomości darczyńcy, sąd będzie musiał ocenić te zarzuty. W takich sprawach znaczenie mogą mieć dokumenty medyczne, zeznania świadków, okoliczności zawarcia aktu notarialnego oraz treść samego aktu.

Nie ma obowiązku składania odrębnego, specjalnego oświadczenia o „wyłączeniu darowizny ze schedy” już po śmierci spadkodawcy. Istotne jest to, aby w odpowiednim momencie postępowania przedstawić sądowi dowód, że takie zwolnienie zostało dokonane przez spadkodawcę.

Zobacz również:
unieważnienie testamentu
postępowanie spadkowe w sądzie czy u notariusza

Wyłączenie zaliczenia darowizny na schedę spadkową a zachowek

Bardzo ważne jest to, że zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową nie oznacza automatycznie, że darowizna nie będzie brana pod uwagę przy zachowku. Schedę spadkową i zachowek regulują inne przepisy oraz służą one innym celom.

Schedę spadkową rozlicza się przy dziale spadku między określonymi spadkobiercami ustawowymi. Zachowek ma natomiast chronić najbliższych członków rodziny spadkodawcy, jeżeli nie otrzymali należnego minimum majątkowego w spadku, w darowiznach albo w innych świadczeniach uwzględnianych przez Kodeks cywilny.

Według aktualnego brzmienia art. 993 K.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do dalszych przepisów, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Przepis obejmuje też określone przysporzenia związane z fundacją rodzinną, co ma znaczenie w sprawach sukcesji rodzinnych firm i większych majątków.

Zgodnie z art. 994 K.c. przy obliczaniu zachowku nie dolicza się m.in. drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Nie dolicza się także darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Ten wyjątek nie chroni więc automatycznie dziecka spadkodawcy, które jest spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku.

Właśnie dlatego w praktyce trzeba osobno zbadać, czy darowizna wpływa na dział spadku, a osobno, czy może zwiększyć substrat zachowku. Temat darowizna a zachowek wymaga analizy wartości majątku, daty darowizny, kręgu uprawnionych i tego, co dana osoba otrzymała od spadkodawcy.

Od 22 maja 2023 r. obowiązuje także art. 997¹ K.c., który pozwala w wyjątkowych przypadkach żądać odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w szczególnych okolicznościach także jego obniżenia. Nie znosi to samego prawa do zachowku, ale może mieć praktyczne znaczenie dla osoby zobowiązanej do zapłaty, zwłaszcza gdy otrzymała nieruchomość, a nie środki pieniężne.

Jak obliczyć ryzyko zachowku przy darowiźnie?

W uproszczeniu zachowek oblicza się przez ustalenie wartości spadku powiększonej o doliczane darowizny i zapisy windykacyjne. Następnie ustala się udział spadkowy osoby uprawnionej i mnoży go przez właściwy ułamek zachowku. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni – dwie trzecie tego udziału.

Dla przykładu: ojciec miał dwoje pełnoletnich dzieci. Za życia darował synowi dom wart 600 000 zł, a po śmierci pozostawił działki warte 100 000 zł. Jeżeli darowizna podlega doliczeniu do zachowku, substrat może wynosić 700 000 zł. Udział ustawowy córki to 1/2, czyli 350 000 zł, a jej zachowek to 1/2 tej kwoty, czyli 175 000 zł. Jeżeli córka w spadku otrzymała majątek wart 50 000 zł, może powstać roszczenie o uzupełnienie zachowku w wysokości 125 000 zł.

Ten rachunek jest jednak tylko modelem. W realnej sprawie trzeba ustalić m.in. stan przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania, ceny z chwili ustalania zachowku, wartość długów spadkowych, wcześniejsze przysporzenia dla uprawnionych oraz to, czy zachodzą podstawy do rat, odroczenia albo obniżenia zachowku.

FAQ

Czy darowizna zwolniona ze schedy spadkowej przepada albo wraca do spadku?

Nie. Skutecznie dokonana darowizna pozostaje własnością obdarowanego. Zwolnienie ze schedy oznacza jedynie, że jej wartość nie powinna być potrącana z udziału obdarowanego przy dziale spadku.

Czy trzeba czekać, aż sąd wezwie do przedstawienia aktu darowizny?

Nie warto czekać. Jeżeli sprawa dotyczy działu spadku, najlepiej od razu złożyć akt notarialny darowizny i wyjaśnić, że zawiera on zwolnienie z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową.

Czy zwolnienie darowizny ze schedy spadkowej wyklucza zachowek?

Nie. To odrębne instytucje. Darowizna może nie być rozliczana przy dziale spadku, ale nadal może być doliczana przy obliczaniu zachowku, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 993 i następnych Kodeksu cywilnego.

Czy ustne oświadczenie spadkodawcy wystarczy?

Teoretycznie zwolnienie może wynikać z okoliczności, ale ustne oświadczenie jest trudniejsze do udowodnienia. Najbezpieczniejszy jest wyraźny zapis w akcie notarialnym albo innym dokumencie, którego autentyczność można wykazać.

Czy darowizna dla jednego dziecka zawsze musi być rozliczona z rodzeństwem?

Nie zawsze. Przy dziale spadku znaczenie ma krąg spadkobierców, podstawa dziedziczenia, treść oświadczenia spadkodawcy i charakter darowizny. Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte nie są zaliczane, a większe darowizny mogą być zwolnione przez spadkodawcę z obowiązku zaliczenia.

Podsumowanie

Darowizna wyłączona ze schedy spadkowej może pozwolić obdarowanemu dziedziczyć pozostały majątek na równi z innymi spadkobiercami, bez potrącania wartości otrzymanego wcześniej przedmiotu. Warunkiem jest jednak wykazanie, że spadkodawca rzeczywiście zwolnił darowiznę z obowiązku zaliczenia.

Najmocniejszym dowodem jest akt notarialny darowizny zawierający odpowiednią klauzulę. Jeżeli zwolnienie wynika tylko z okoliczności, sprawa może wymagać szerszego postępowania dowodowego. Osobno trzeba ocenić zachowek, bo zwolnienie darowizny ze schedy spadkowej nie zamyka automatycznie drogi do roszczeń zachowkowych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 888 i nast., art. 993–997¹ oraz art. 1039–1042.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – przepisy o postępowaniu działowym, w szczególności art. 680 i nast.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.