Darowizna domu a zachowek po rodzicu

Scheda spadkowa a zachowek - dlaczego to nie to samo?

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić dwie kwestie: rozliczenie darowizny przy dziale spadku oraz obliczenie zachowku. To, że mama w akcie notarialnym darowizny zwolniła brata z obowiązku zaliczenia nieruchomości na schedę spadkową, nie przekreśla samo przez się Pana prawa do zachowku. Podobny mechanizm pokazujemy na przykładzie, w którym omawiamy darowizna mieszkania a zachowek dla wujka.

Scheda spadkowa ma znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy po śmierci spadkodawcy dochodzi do działu spadku między spadkobiercami ustawowymi. Chodzi o wyrównanie korzyści otrzymanych za życia spadkodawcy, o ile spadkodawca nie postanowił inaczej.

Inaczej działa zachowek. Jego celem jest ochrona najbliższych członków rodziny przed całkowitym lub nadmiernym pominięciem w majątku spadkodawcy. Przy obliczaniu zachowku ustala się tak zwany substrat zachowku, do którego mogą być doliczane darowizny i zapisy windykacyjne na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Zobacz również: wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej

Na czym polega zwolnienie darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę?

Zgodnie z art. 1039 K.c., jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna albo zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od tego obowiązku.

W praktyce takie zwolnienie często pojawia się w akcie notarialnym darowizny. Może brzmieć na przykład tak, że darczyńca zwalnia obdarowanego z obowiązku zaliczenia przedmiotu darowizny na schedę spadkową. Jeżeli klauzula jest jasna, sąd przy dziale spadku powinien ją uwzględnić.

Nie oznacza to jednak, że przedmiot darowizny staje się obojętny dla zachowku. Zwolnienie ze schedy dotyczy rozliczeń między spadkobiercami przy dziale spadku. Przepisy o zachowku mają odrębne zasady doliczania darowizn.

Czy można podważyć darowiznę domu?

Jeżeli umowa darowizny została zawarta w formie aktu notarialnego, nie oznacza to, że jest niemożliwa do zakwestionowania. W praktyce wymaga to jednak konkretnych podstaw i dowodów. Sam fakt, że darowizna pokrzywdziła inne dziecko spadkodawcy, zwykle nie wystarcza do stwierdzenia nieważności umowy.

Podważanie darowizny może wchodzić w grę zwłaszcza wtedy, gdy w chwili podpisywania aktu darczyńca nie był w stanie świadomie albo swobodnie powziąć decyzji i wyrazić woli, albo gdy czynność była pozorna. Ciężar udowodnienia takich okoliczności spoczywa na osobie, która się na nie powołuje. Częstym tłem sporu jest sytuacja, w której powstaje dom na działce od rodziców przekazanej jednemu z dzieci.

Jeżeli nie ma realnych podstaw do podważenia darowizny, właściwą drogą bywa dochodzenie zachowku, a nie żądanie udziału w samej darowanej nieruchomości.

Kto może żądać zachowku?

Prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W opisanym przypadku dziecko zmarłej mamy co do zasady należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Jeżeli po mamie pozostało dwóch synów i nie było małżonka spadkodawczyni ani testamentu, każdy z synów dziedziczyłby z ustawy po połowie. Zachowek pełnoletniego i zdolnego do pracy syna wynosiłby więc co do zasady połowę z jego udziału ustawowego, czyli jedną czwartą wartości substratu zachowku. Trzeba przy tym pamiętać, że nie każde przysporzenie za życia spadkodawcy obniża to roszczenie, na przykład pieniądze od zmarłego a zachowek ocenia się według ustawowych reguł zaliczania.

Zobacz również: masa spadkowa i zachowek

Jak darowizna wpływa na substrat zachowku?

Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.

Do substratu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Nie dolicza się także darowizn dokonanych dawniej niż dziesięć lat przed śmiercią spadkodawcy, ale ta reguła dotyczy darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Jeżeli obdarowanym jest dziecko spadkodawcy, czyli osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych i potencjalnie uprawnionych do zachowku, dziesięcioletni termin z art. 994 K.c. co do zasady nie chroni przed doliczeniem darowizny. Darowizna domu dokonana trzy lata przed śmiercią mamy tym bardziej może być istotna przy obliczaniu zachowku.

Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że bada się, jaki był stan domu w dniu darowizny, ale stosuje się aktualne ceny z momentu rozliczenia.

Od kogo żądać zapłaty zachowku?

Zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy. Uprawniony nie żąda zwykle przeniesienia własności udziału w darowanym domu, lecz określonej kwoty potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku.

W pierwszej kolejności analizuje się, czy zachowek może być zaspokojony ze spadku albo od spadkobierców. Jeżeli to nie wystarcza, odpowiedzialność może obciążać osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowizny doliczane do spadku. W opisanej sytuacji roszczenie może więc kierować się przeciwko bratu jako obdarowanemu, zwłaszcza jeżeli w spadku nie pozostał majątek pozwalający pokryć zachowek.

Ostateczna odpowiedzialność zależy od wartości spadku, wartości darowizny, ewentualnych długów spadkowych, innych darowizn oraz tego, czy uprawniony sam otrzymał coś od spadkodawcy za życia lub po śmierci. Przy nieruchomości znaczenie może mieć też to, jak późniejsze zniesienie współwłasności a zachowek wpływa na rozliczenia między rodzeństwem.

Zobacz również: zachowek od darowizny udziału w nieruchomości

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek nie można odkładać bez końca. Kodeks cywilny przewiduje pięcioletnie terminy przedawnienia. W sprawach związanych z testamentem termin może być liczony od ogłoszenia testamentu, a w przypadku roszczeń przeciwko osobie zobowiązanej z tytułu otrzymanej darowizny zasadniczo od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

Jeżeli nie ma testamentu, a roszczenie ma być kierowane przeciwko obdarowanemu bratu, trzeba szczególnie pilnować terminu liczonego od śmierci mamy. Po upływie terminu zobowiązany może podnieść zarzut przedawnienia, co może uniemożliwić skuteczne dochodzenie zapłaty.

Jak przygotować się do dochodzenia zachowku?

Praktycznie pierwszym krokiem powinno być ustalenie kręgu spadkobierców oraz zebranie dokumentów dotyczących darowizny. Przydatne będą w szczególności: akt notarialny darowizny, numer księgi wieczystej, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, informacje o majątku pozostawionym przez spadkodawcę oraz o ewentualnych długach spadkowych.

Następnie warto oszacować wartość nieruchomości i ustalić, czy uprawniony otrzymał od spadkodawcy jakieś darowizny, zapisy albo inne korzyści podlegające zaliczeniu na należny mu zachowek. Dopiero po takim wyliczeniu można kierować do zobowiązanego wezwanie do zapłaty, a w razie braku porozumienia rozważyć pozew.

Więcej wariantów rozliczeń zawiera poradnik o darowiznach doliczanych do zachowku, wraz z zasadami i przykładami.

FAQ

Czy wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej pozbawia prawa do zachowku?

Nie. Wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej dotyczy działu spadku. Przy zachowku stosuje się odrębne przepisy o doliczaniu darowizn do substratu zachowku.

Czy mogę żądać udziału w domu darowanym bratu?

Zasadniczo roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony domaga się zapłaty określonej kwoty, a nie przeniesienia udziału w darowanej nieruchomości.

Czy darowizna sprzed ponad 10 lat zawsze jest pomijana?

Nie zawsze. Dziesięcioletnia zasada z art. 994 K.c. dotyczy darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz dziecka spadkodawcy mogą być doliczane mimo upływu dłuższego czasu.

Jak ustala się wartość darowanego domu?

Stan domu ocenia się z chwili darowizny, natomiast ceny przyjmuje się z chwili ustalania zachowku. W sporze sądowym często potrzebna jest opinia biegłego rzeczoznawcy.

Czy trzeba najpierw przeprowadzić postępowanie spadkowe?

W praktyce ustalenie spadkobierców jest bardzo ważne, bo wpływa na udział ustawowy i wysokość zachowku. Może to nastąpić przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialne poświadczenie dziedziczenia.

Podsumowanie

W opisanej sprawie istnieją podstawy do analizy roszczenia o zachowek. Darowizna domu dokonana na rzecz brata, nawet z wyłączeniem ze schedy spadkowej, może być uwzględniona przy obliczaniu substratu zachowku. Oznacza to, że nieobdarowane dziecko może żądać zapłaty odpowiedniej kwoty, jeżeli nie otrzymało należnej mu wartości w inny sposób.

Kluczowe znaczenie mają: treść aktu darowizny, wartość nieruchomości, skład spadku, liczba spadkobierców, ewentualne wcześniejsze darowizny oraz terminy przedawnienia. Przed skierowaniem sprawy do sądu warto przygotować dokładne wyliczenie i wezwać zobowiązanego do zapłaty.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.