Porady Prawne przez internet

Masz problem ze spadkiem?
Opisz swój problem i zadaj pytania.

(zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje)

Wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej

Autor: Jakub Bonowicz • Opublikowane: 2014-02-11

Dwa lata temu ojciec przekazał mi w darowiźnie dom (z wyłączeniem ze schedy spadkowej). W tym roku ojciec zmarł. Zostawił jeszcze do podziału trzy działki wspólnie zakupione z moją mamą. Teraz moja siostra chce podziału reszty majątku po ojcu i kieruje sprawę do sądu. Czy będę dziedziczyć na równi z siostrą? Czy muszę złożyć do sądu dodatkowo jakieś oświadczenie lub dokumenty potwierdzające wyłączenie darowizny za schedy spadkowej, a jeśli tak – powinienem to zrobić sam, czy na wezwanie sądu?

Stan faktyczny, który wynika z przedstawionych przez Pana okoliczności, jest dość prosty pod względem prawnym, wymaga jednak precyzyjnego omówienia.

Punktem wyjścia winny być dla nas w sprawie pewne założenia, które mają znaczenie podstawowe dla niniejszej sprawy. Po pierwsze więc zakładam, że dom, który był przedmiotem darowizny, należał w całości do Pańskiego ojca, tj. wchodził w skład jego majątku osobistego i nie wchodził w skład majątku wspólnego Pana rodziców. Ponadto zakładam, że w Pański ojciec nie zostawił testamentu, wobec czego znajdą zastosowanie przepisy o dziedziczeniu ustawowym.

W chwili obecnej w masie spadkowej po Pańskim ojcu istnieją przede wszystkim trzy działki i to one zasadniczo są przedmiotem spadkobrania.

Na początek należy napisać kilka słów o samej umowie darowizny. Tę kwestię reguluje Kodeks cywilny, w skrócie: K.c. (dokładniej: art. 888 i następne). W polskim porządku prawnym jest to umowa (inaczej niż w niektórych innych państwach, gdzie jest to czynność jednostronna – u nas jest to czynność dwustronna między darczyńcą i obdarowanym). Przedmiotem darowizny może być zarówno rzecz ruchoma, jak i nieruchomość. W zupełności możliwe jest więc, jak w Pańskiej sytuacji, aby przedmiotem darowizny była nieruchomość.

Z kolei jeżeli przed otwarciem spadku (czyli śmiercią spadkodawcy) dochodzi do obdarowania spadkobiercy, to w grę wchodzą przepisy o zaliczaniu darowizn na tzw. schedę spadkową. Przepisy te wprowadzono, aby niejako czynić zadość zasadom współżycia społecznego, tj. aby nie było tak, że przed otwarciem spadku spadkodawca dokonuje znacznych darowizn na rzecz swojego przyszłego spadkobiercy, który po otwarciu spadku mógłby się jeszcze domagać spadkobrania z istniejących składników masy spadkowej. Taką sytuację przewidziano w przepisie art. 1039 K.c.; warto przytoczyć jego brzmienie w całości:

„§ 1. Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

§ 2. Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego nie wymienionego w paragrafie poprzedzającym.

§ 3. Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte”.

Jeżeli przyjrzeć się brzmieniu tego przepisu, to widać od razu, że jego podstawowym celem jest przywrócenie właściwych proporcji pomiędzy korzyściami uzyskiwanymi w ramach dziedziczenia ustawowego przez następujące kategorie podmiotów:

  • spadkobierców;
  • obdarowanych;
  • zapisobierców windykacyjnych.

Funkcja tego przepisu jest zatem prosta: w skład masy spadkowej po spadkobiercy wlicza się również dokonane przezeń darowizny oraz zapisy windykacyjne, co można rozpatrzyć na prostym przykładzie:

A to spadkobierca i jednocześnie darczyńca; B i C to spadkobiercy ustawowi. A dokonuje darowizny na rzecz B w postaci sumy pieniężnej na kwotę 1000 zł. A umiera i zostawia w spadku samochód o wartości 10 000 zł i 2000 zł gotówki. W skład masy spadkowej wchodzą więc: samochód o wartości 10.000 zł, 2.000 zł=12000 zł do podziału między dwóch spadkobierców; czyli zasadniczo każdy z nich dostałby po 6000 zł; jednak ponieważ jeden z nich dostał już 1000 zł darowizny, to zalicza się ją w poczet jego udziału w majątku spadkowym, co daje 5000 zł, a różnica w wysokości 1000 zł podlega dziedziczeniu przez obojga spadkobierców, tj. po 500 zł. W konsekwencji B dostanie 5500 zł, a C 6500 zł w spadku po A.

O ile jednak zaliczanie darowizn na poczet schedy spadkowej jest w prawie cywilnym zasadą i dotyczy jedynie dziedziczenia ustawowego (czyli sytuacji, gdy nie ma testamentu lub testament został unieważniony), to możliwe jest wyłączenie zastosowania powyższej regulacji. Służy temu człon drugi § 1 przepisu: „chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia”.

Otóż wydaje się, że o ile umowa darowizny nie została wzruszona (co jest możliwe przede wszystkim na gruncie przepisów K.c. o bezwzględnych wadach oświadczeń woli, tj. art. 82 i 83 K.c.), to możliwe jest zastrzeżenie w niej, że darczyńca wyłącza konieczność zaliczenia w poczet schedy spadkowej przedmiotu darowizny. Takie postanowienie zawarto, jak wynika z udzielonych przez Pana informacji, w przedmiotowej umowie darowizny. Jest to zapewne przewidziane expressis verbis, czyli wprost w umowie darowizny. Najczęściej dokonuje się tego w postaci klauzuli: „darczyńca zwalnia obdarowanego z obowiązku zaliczenia w poczet schedy spadkowej przedmiotu niniejszej umowy”. W takim wypadku sprawa jest prosta i nie trzeba dokonywać zaliczenia.

Co więcej, ustawodawca poszedł w przepisie dalej i uznał, że nawet okoliczności darowizny mogły wskazywać, że darczyńca chciał, aby darowizna została wyłączona ze schedy spadkowej. Może to mieć miejsce np. wtedy, gdy darczyńca ustnie zapewnił obdarowanego, przy obecności świadków, że taka jest jego wola. Przy tym taka deklaracja niewątpliwie wymaga odpowiedniego udowodnienia. Tutaj można poczynić kolejną uwagę: w każdym postępowaniu sądowym, czy to procesowym, czy nieprocesowym, najważniejsza jest możliwość udowodnienia, wykazania dowodami istnienia bądź nieistnienia danej okoliczności. Często zdarza się, że mimo że strona „ma rację”, przegrywa sprawę, ponieważ nie ma dowodów lub nieumiejętnie przeprowadza czynności dowodowe (np. wykazanie winy małżonka w procesie rozwodowym itd.).

Na temat oświadczenia darczyńcy-spadkodawcy i jego formy wypowiedziała się również doktryna prawnicza, zdaniem której oświadczenie spadkodawcy o zwolnieniu darowizny z obowiązku jej zaliczenia na schedę spadkową może być zamieszczone w umowie darowizny, w innej czynności prawnej (np. w testamencie), może też stanowić odrębne oświadczenie woli (art. 60). Nie wymaga się przy tym zachowania jakiejś szczególnej formy. (por. E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 2011, s. 309, pkt 7. Odmiennie: J. Piątowski, Prawo spadkowe, Warszawa 2002, s. 245 – który uważa, iż późniejsze niż w chwili zawarcia umowy darowizny zwolnienie od obowiązku zaliczenia może nastąpić tylko w testamencie).

W świetle powyższego fragmentu trzeba więc przyjąć, że kwestia umiejscowienia danego oświadczenia ma duże znaczenie i nie jest do końca wyjaśnione, czy może to być dokonane również w innych dokumentach, np. w odrębnym pisemnym oświadczeniu darczyńcy.

Odnosząc zatem powyższe rozważania do zadanych przez Pana pytań prawnych, uznać należałoby, że:

Co do zasady będzie Pan dziedziczyć po ojcu na równi z siostrą i nie powinna zaistnieć konieczność zaliczenia na poczet schedy po ojcu darowizn udzielonych przez niego na Pana rzecz. Powyższe znajdzie jednak zastosowanie jedynie w przypadku, gdy:

  • Pańska siostra lub inna osoba nie podważy umowy darowizny, np. powołując się na niepoczytalność Pańskiego ojca w chwili zawierania umowy darowizny (art. 82 K.c.) lub pozorność czynności prawnej;
  • w grę wchodzi dziedziczenie ustawowe, tj. nie istnieje w sprawie testament lub też testament został unieważniony;
  • wskaże Pan w procesie podstawę, na której opiera Pan swoje twierdzenie – oznacza to, że musi Pan udowodnić swoje stanowisko.

W świetle ostatniego punktu, w toku postępowania działowego siostra najpewniej podniesie okoliczność, że był Pan obdarowany przez ojca. Pan w odpowiedzi na to powinien przedstawić jako dowód oświadczenie ojca o tym, że zwalnia Pana z konieczności zaliczenia darowizny w poczet schedy spadkowej. Sąd następnie zbada to oświadczenie pod kątem jego prawdziwości, również Pańska siostra mogłaby w toku postępowania podnosić zarzuty, np. nieważności takiego oświadczenia, do których będzie się Pan musiał ustosunkować.

W ostateczności sąd uwzględni lub odrzuci oświadczenie Pańskiego ojca i w oparciu o swoje rozstrzygnięcie wyda postanowienie o dziale spadku, tj. postanowienie działowe (art. 680 i następne K.p.c.). Postanowienie takie można zaskarżyć do sądu drugiej instancji, w razie rozstrzygnięcia negatywnego dla Pana.

Dodam jeszcze jedną istotną rzecz – mianowicie wyłączenie zaliczania darowizn na schedę nie wyłącza zaliczania ich do spadku na poczet należnego zachowku. Taka sytuacja mogłaby mieć miejsce w sytuacji, gdyby majątek odziedziczony przez siostrę byłby (zakładając, że nie jest ona małoletnia i jest zdolna do pracy) mniejszy niż połowa masy spadkowej, w skład której wchodzi również nieruchomość będąca uprzednio przedmiotem darowizny.

Według art. 993 K.c. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Zgodnie z art. 994 K.c.:

§ 1. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

§ 2. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego.

§ 3. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.

Krótko mówiąc – gdyby było tak, że ojciec pozostawiłby np. trzy działki o wartości 100 000 zł łącznie, natomiast wartość nieruchomości będącej przedmiotem darowizny (według stanu z chwili darowizny, a według cen dzisiejszych) wynosiłaby 600 000 zł, to wówczas Pan dziedziczy 50 000 zł, a siostra 50 000 zł. Gdyby jednak ojciec nie dokonał darowizny, to spadek miałby wartość 700 000 zł = Panu należałoby się 350 000 zł, siostrze 350 000 zł.

Siostra jest więc pokrzywdzona o 300 000 zł. Przysługuje jej zachowek w wysokości połowy tego, co by dziedziczyła, uwzględniając, że w skład spadku wchodzi także przedmiot darowizny, czyli 1/2 × 350 000 zł = 175 000 zł. Wtedy musiałby Pan jej dopłacić 125 000 zł zachowku.

Jeśli jednak siostra nie pozywa Pana o zachowek, tylko występuje o dział spadku, to prawdopodobnie taka sytuacja nie ma miejsca (tym bardziej że w skład spadku wchodzą jeszcze trzy inne działki).

 

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>

Jeżeli chcesz wiedzieć więcej na ten temat – kliknij tutaj i zapytaj prawnika >>


Podobne materiały

Prace budowlane w nieruchomości spadkowej

Jestem właścicielem 1/10 nieruchomości nabytej w drodze spadku. Właściciel pozostałej części bez mojej wiedzy i zgody dokonał prac...

Żona zmarła przed rozwodem a uprawnienia do dziedziczenia

Ożeniłem się z kobietą, która miała troje dorosłych dzieci. Zamieszkaliśmy w należącym do niej mieszkaniu, wspólnie finansowaliśmy jego wyposażenie i...

Darowizna mieszkania wnuczne a żądanie zachowku

Moja mama 15 lat temu przepisała aktem darowizny mieszkanie na moją córkę, czyli wnuczkę. Miałam jednego brata, który już nie żyje. Czy...

Rezygnacja ze spadku

Zmarła siostra mojego ojca; miała męża i syna. Jej syn zrzekł się dziedziczenia. Mój ojciec chciałby także zrezygnować ze spadku ,...

Jak przeprowadzić sprawę spadkową?

Mój ojciec umarł miesiąc temu; pozostawił mi w testamencie mieszkanie. Chciałabym teraz przeprowadzić sprawę spadkową ....

Poszukiwanie spadkobierców we Francji

Kancelaria genealogiczna z Francji wynajęła polskiego historyka genealoga, który znalazł mnie i moją siostrę w związku ze śmiercią siostry...

Wybudowanie domu na użyczonym terenie a spadek

Na działce, której jedynym właścicielem jest mój ojciec, stoją dwa domy. Pierwszy z nich wybudowali rodzice w latach 80., drugi – kilka lat...

Zajęcie mieszkania przez wnuczkę, gdy dziedziczą dzieci

Mama zmarła pod koniec ubiegłego miesiąca i zostało po niej mieszkanie. Jest nas troje rodzeństwa: dwie siostry i brat. Córka brata zajęła to...

Porad przez Internet udzielają
prawnicy z dużym doświadczeniem:
Prawnicy
wizytówka Zadaj pytanie »