Spadek po babci – jak uregulować dziedziczenie i dział spadku

Sprawa dotyczy łańcucha postępowań spadkowych po kilku osobach z rodziny. Babcia pana Marcela zmarła dwa lata temu, a dziadek nie żyje od wielu lat. Dziadkowie pozostawili dom z dużą działką budowlaną oraz ziemię rolną. Mieli dwie córki: mamę pana Marcela oraz jej siostrę, która nadal mieszka w domu rodzinnym.

Ani po śmierci dziadka, ani po śmierci babci nie zostało przeprowadzone postępowanie spadkowe po kilku osobach. Siostra mamy twierdzi, że mamie pana Marcela nic się nie należy, ponieważ od dawna nie mieszkała w domu rodziców. Mama pana Marcela zmarła, a pan Marcel, jego brat i ojciec chcą ustalić, czy mogą dochodzić udziału w majątku po babci i dziadku.

Czy prawo do spadku po babci może się przedawnić?

Samo prawo do wystąpienia o stwierdzenie nabycia spadku nie przedawnia się. Wniosek można złożyć także wiele lat po śmierci spadkodawcy. Postanowienie sądu albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia nie tworzą prawa do spadku, lecz urzędowo potwierdzają, kto nabył spadek z chwilą śmierci spadkodawcy.

Nie oznacza to jednak, że upływ czasu jest zawsze obojętny. W sprawach dotyczących nieruchomości trzeba sprawdzić, kto widnieje w księdze wieczystej, kto faktycznie władał nieruchomością, czy były darowizny, umowy dożywocia, testamenty, wcześniejsze sprawy sądowe oraz czy ktoś nie podnosi zarzutu zasiedzenia. Szczególnie przy bardzo dawnych zgonach znaczenie mogą mieć także przepisy obowiązujące w dacie śmierci, w tym dawne zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych.

Kto dziedziczy po babci, jeżeli nie było testamentu?

Jeżeli babcia nie zostawiła testamentu, dziedziczenie następuje według zasad ustawowych. W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całego spadku.

W opisanej sytuacji trzeba oddzielnie ustalić dziedziczenie po dziadku, po babci oraz po mamie pana Marcela. Jeżeli dziadek zmarł jako pierwszy i nie zostawił testamentu, po nim dziedziczyli zasadniczo: babcia jako żona oraz dwie córki. Jeżeli następnie zmarła babcia, jej spadkobierczyniami ustawowymi były jej córki, o ile obie dożyły jej śmierci. To, że jedna córka mieszkała z rodzicami, a druga wyprowadziła się po ślubie, samo w sobie nie zmienia udziałów spadkowych.

Jeżeli mama pana Marcela przeżyła babcię, nabyła swój udział w spadku po babci z chwilą jej śmierci. Po śmierci mamy ten udział wszedł do spadku po niej i może przypaść jej własnym spadkobiercom, czyli przy dziedziczeniu ustawowym mężowi oraz dzieciom. Ojciec pana Marcela nie dziedziczy więc bezpośrednio po babci swojej żony, lecz może dziedziczyć udział, który wcześniej przypadł jego żonie.

Gdyby okazało się, że mama pana Marcela zmarła przed babcią, zasady byłyby inne: w miejsce zmarłego dziecka spadkodawcy wchodzą jego zstępni, czyli w tej sytuacji dzieci mamy. Dlatego w każdej sprawie trzeba precyzyjnie ustalić daty zgonów i relacje rodzinne.

Od czego zacząć porządkowanie spadku po dziadkach?

Praktycznie należy zacząć od dokumentów. Potrzebne będą przede wszystkim akty zgonu dziadka, babci i mamy, akty urodzenia dzieci, akty małżeństwa osób, które zmieniły nazwisko, odpisy ksiąg wieczystych nieruchomości, dokumenty dotyczące działek oraz informacje o ewentualnych testamentach, darowiznach albo umowach dożywocia.

Warto także sprawdzić księgę wieczystą domu i działek. Jeżeli nadal jako właściciele widnieją dziadkowie, sprawa zwykle będzie wymagała najpierw potwierdzenia nabycia spadku, a następnie wpisu aktualnych właścicieli do księgi wieczystej. Jeżeli nieruchomość została wcześniej przepisana na jedną osobę, trzeba ustalić podstawę wpisu, ponieważ może to zmienić kierunek działania, np. w stronę roszczeń o zachowek albo rozliczenia darowizn.

Sąd czy notariusz w sprawie spadku po babci?

Spadek można potwierdzić na dwa podstawowe sposoby: przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Droga notarialna jest szybsza, ale wymaga zgodnego udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi albo testamentowi, a także osób, na rzecz których mogły zostać uczynione zapisy windykacyjne.

Notariusz nie sporządzi aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli występuje spór między członkami rodziny, nie stawią się wszystkie wymagane osoby, istnieją wątpliwości co do testamentu, kręgu spadkobierców albo dziedziczenia, albo wcześniej wydano już postanowienie sądu lub sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia dotyczący tego samego spadku. W takiej sytuacji pozostaje droga sądowa.

W sprawie pana Marcela, skoro siostra mamy kwestionuje prawa pozostałych osób, realnie trzeba liczyć się z postępowaniem sądowym. Można rozważyć objęcie jednym wnioskiem kilku spadkodawców, jeżeli sprawy należą do właściwości tego samego sądu i pozwala na to stan faktyczny. W praktyce często porządkuje się kolejno spadek po dziadku, po babci oraz po zmarłym rodzicu, aby jasno wykazać następstwo praw.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw - Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, wszystkich znanych spadkobierców, podstawę dziedziczenia, informację o testamentach oraz żądanie stwierdzenia, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Do wniosku dołącza się odpisy aktów stanu cywilnego, testament, jeżeli istnieje, odpisy wniosku dla uczestników oraz dowód uiszczenia opłaty.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł. Jeżeli jeden wniosek obejmuje kilku spadkodawców, opłatę liczy się odrębnie dla każdego z nich. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Jeżeli sąd ma odebrać oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, może pojawić się odrębna opłata za takie oświadczenie.

Po przeprowadzeniu postępowania sąd wydaje postanowienie, w którym wskazuje spadkobierców i ich udziały. Dopiero mając takie potwierdzenie, spadkobiercy mogą skutecznie wykazywać swoje prawa wobec innych osób, banków, urzędów, sądu wieczystoksięgowego albo przy dziale spadku.

Co z udziałem mamy pana Marcela?

Jeżeli mama pana Marcela dziedziczyła po swoich rodzicach, ale nie zdążyła formalnie przeprowadzić sprawy spadkowej, jej udział nie znika. Wchodzi do spadku po niej. Dlatego pan Marcel, jego brat i ojciec powinni uzyskać potwierdzenie nabycia spadku po mamie, aby wykazać, że są następcami prawnymi osoby uprawnionej do udziału po dziadkach.

Przy dziedziczeniu ustawowym po mamie, jeżeli pozostawiła męża i dwóch synów, każdy z nich dziedziczy zasadniczo po jednej trzeciej spadku. Inny wynik może wynikać z testamentu, odrzucenia spadku, zrzeczenia się dziedziczenia, niegodności dziedziczenia albo innych szczególnych okoliczności.

Ważne jest także, czy w skład majątku wchodziły składniki objęte wspólnością majątkową małżeńską. Spadek po rodzicach jednego z małżonków co do zasady wchodzi do jego majątku osobistego, chyba że spadkodawca inaczej postanowił. To może mieć znaczenie przy ustalaniu, co dokładnie odziedziczył mąż zmarłej mamy.

Dział spadku po babci i dziadku

Stwierdzenie nabycia spadku ustala tylko udziały. Jeżeli w spadku jest dom, działka albo gospodarstwo, spadkobiercy stają się współwłaścicielami w częściach ułamkowych. Aby przyznać konkretną nieruchomość jednej osobie, podzielić działkę, ustalić spłaty albo sprzedać majątek i podzielić pieniądze, potrzebny jest dział spadku.

Przeprowadzenie postępowania o dział spadku może nastąpić u notariusza, jeżeli wszyscy są zgodni i w grę wchodzi forma aktu notarialnego, albo w sądzie, gdy nie ma porozumienia. Przy konflikcie co do domu rodzinnego najczęściej konieczne jest postępowanie sądowe. Zobacz również: przebieg działu spadku.

We wniosku o dział spadku należy wskazać składniki majątku, ich aktualną wartość, proponowany sposób podziału oraz uczestników. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, trzeba podać jej dane, numer księgi wieczystej i przedstawić dokumenty potwierdzające własność. Jeżeli uczestnicy spierają się o wartość nieruchomości, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy.

Sposoby podziału majątku spadkowego

Dział spadku może nastąpić na kilka sposobów. Najprostszy jest podział fizyczny, czyli wydzielenie części nieruchomości, jeżeli pozwalają na to przepisy i właściwości rzeczy. Jeżeli podział fizyczny nie jest możliwy albo byłby nieracjonalny, sąd może przyznać nieruchomość jednemu albo kilku spadkobiercom z obowiązkiem spłaty pozostałych.

Ostatecznym rozwiązaniem bywa sprzedaż nieruchomości i podział ceny między spadkobierców. W postępowaniu można również zgłaszać rozliczenia nakładów, pożytków, spłaconych długów spadkowych, a w uzasadnionych przypadkach także rozliczenia związane z korzystaniem z nieruchomości ponad przysługujący udział. Każde takie żądanie powinno być udowodnione.

Opłaty sądowe przy dziale spadku

Opłaty sądowe w sprawie o dział spadku wynikają z ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Aktualnie wynoszą:

• 500 zł - od wniosku o dział spadku,
• 300 zł - od wniosku o dział spadku zawierającego zgodny projekt działu,
• 1000 zł - od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności,
• 600 zł - od wniosku zawierającego zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności.

Do tego mogą dojść wydatki na biegłego, odpisy dokumentów, wpisy w księdze wieczystej, wynagrodzenie pełnomocnika albo koszty notarialne, jeżeli dział spadku zostanie przeprowadzony w formie aktu notarialnego.

Czy siostra mieszkająca w domu może zatrzymać cały spadek?

Samo zamieszkiwanie w domu po rodzicach nie daje prawa do przejęcia całej nieruchomości. Jeżeli nie było testamentu, darowizny, umowy dożywocia ani innych czynności przenoszących własność, siostra mamy pana Marcela nie może wyłączyć pozostałych spadkobierców tylko dlatego, że została w domu rodzinnym albo opiekowała się rodzicami.

Jej sytuacja może mieć znaczenie przy rozliczeniach, np. nakładów na dom, kosztów utrzymania nieruchomości albo ewentualnych spłat, ale nie przekreśla udziałów pozostałych osób. Jeżeli twierdzi, że cała nieruchomość należy do niej, powinna wskazać podstawę prawną, np. umowę, testament, prawomocne orzeczenie albo zasiedzenie.

Zachowek, darowizna albo umowa dożywocia

Jeżeli z księgi wieczystej wynika, że dziadkowie jeszcze za życia przenieśli dom na jedną córkę, trzeba ustalić, czy była to darowizna, sprzedaż, umowa dożywocia czy inna czynność. Przy darowiźnie może powstać pytanie o zachowek albo doliczenie darowizny do schedy spadkowej. Przy umowie dożywocia sytuacja jest inna, ponieważ co do zasady nie jest to darowizna.

Roszczenia o zachowek są ograniczone terminami, dlatego w takim wariancie trzeba działać szybko i ustalić datę śmierci spadkodawcy, treść testamentu, datę ogłoszenia testamentu oraz charakter przeniesienia własności. Nie da się bezpiecznie ocenić zachowku bez dokumentów.

Podatki po zakończeniu sprawy spadkowej

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba pamiętać o obowiązkach podatkowych. Najbliższa rodzina może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, ale zwykle wymaga to terminowego złożenia zgłoszenia SD-Z2 do urzędu skarbowego, co do zasady w terminie 6 miesięcy.

Przy bardzo starych spadkach, kilku kolejnych zgonach albo majątku rolnym termin i zakres obowiązków podatkowych warto sprawdzić indywidualnie. Inaczej może wyglądać zgłoszenie nabycia po babci, po dziadku i po mamie, zwłaszcza gdy każde nabycie nastąpiło w innej dacie.

FAQ

Czy spadek po babci przepada, jeżeli sprawa nie była założona przez wiele lat?

Nie. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku można złożyć także po wielu latach. Trzeba jednak sprawdzić, czy w międzyczasie nie doszło do czynności dotyczących nieruchomości, np. darowizny, działu, sprzedaży albo podnoszenia zarzutu zasiedzenia.

Czy wnuk dziedziczy po babci, jeżeli jego mama już nie żyje?

To zależy od kolejności zgonów. Jeżeli mama zmarła przed babcią, jej dzieci mogą wejść w jej miejsce przy dziedziczeniu po babci. Jeżeli mama przeżyła babcię, najpierw sama nabyła udział po babci, a po jej śmierci udział ten dziedziczą spadkobiercy mamy.

Czy osoba mieszkająca z babcią dostaje większy udział w spadku?

Nie z samego faktu zamieszkiwania. Opieka nad babcią lub ponoszenie kosztów utrzymania domu może mieć znaczenie przy ewentualnych rozliczeniach, ale nie zmienia automatycznie ustawowych udziałów spadkowych.

Czy sprawę spadkową po babci można załatwić u notariusza?

Tak, ale tylko wtedy, gdy stawią się wszystkie wymagane osoby i nie ma sporu co do dziedziczenia. Jeżeli jeden ze spadkobierców odmawia udziału albo kwestionuje prawa pozostałych, konieczny będzie sąd.

Czy najpierw trzeba zrobić stwierdzenie nabycia spadku, czy dział spadku?

Najpierw trzeba potwierdzić, kto i w jakich udziałach nabył spadek. Dopiero potem można skutecznie dzielić majątek, ustalać spłaty albo żądać przyznania nieruchomości konkretnym osobom.

Podsumowanie

W sprawie spadku po babci najważniejsze jest ustalenie, kto dziedziczył po każdej ze zmarłych osób i w jakiej kolejności następowały zgony. Jeżeli babcia nie zostawiła testamentu, a jej dziecko dożyło jej śmierci, udział tego dziecka wchodzi następnie do jego własnego spadku. Dlatego wnuki i małżonek zmarłego dziecka mogą mieć realne prawa do majątku po babci, nawet jeśli formalności nie zostały wcześniej przeprowadzone.

W praktyce należy zebrać dokumenty, sprawdzić księgi wieczyste, ustalić, czy były testamenty albo umowy przenoszące własność, a potem przeprowadzić postępowanie spadkowe i dział spadku. Konflikt rodzinny nie odbiera prawa do udziału, ale zwykle oznacza, że sprawę trzeba skierować do sądu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej - Dz.U. 2004 nr 148 poz. 1564
6. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
7. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.