Zachowek po żonie pominiętego męża

Czy mąż pominięty w testamencie ma prawo do zachowku?

Tak, mąż pominięty w testamencie żony może mieć prawo do zachowku. Wynika to z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Zasady, na jakich przysługuje zachowek dla małżonka pominiętego w testamencie, są przy tym ugruntowane w orzecznictwie.

W opisanej sytuacji spadkobierczynią testamentową została siostrzenica zmarłej. Jeżeli mąż nie został skutecznie wydziedziczony, nie zrzekł się dziedziczenia, nie odrzucił spadku w sposób pozbawiający go prawa do zachowku i nie został uznany za niegodnego dziedziczenia, może skierować roszczenie pieniężne przeciwko spadkobierczyni testamentowej.

Zachowek nie oznacza automatycznego nabycia udziału w mieszkaniu ani w innych rzeczach ze spadku. Jest to przede wszystkim roszczenie o zapłatę określonej kwoty pieniężnej. Dlatego nie trzeba czekać, aż spadkobierczyni sama zaproponuje rozliczenie. To uprawniony powinien wystąpić z własnym żądaniem.

Ile wynosi zachowek po żonie?

Wysokość zachowku zależy od tego, jaki udział przypadłby mężowi przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości tego udziału. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym.

Udział ustawowy małżonka zależy od tego, kto jeszcze dziedziczyłby po zmarłej. Jeżeli żona pozostawiła dzieci, małżonek dziedziczyłby razem z nimi, przy czym jego udział nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Jeżeli zmarła nie miała dzieci, znaczenie mogą mieć jej rodzice, rodzeństwo albo zstępni rodzeństwa. W wielu sprawach to właśnie ustalenie kręgu spadkobierców ustawowych decyduje o prawidłowej kwocie zachowku. Odrębne zasady obowiązują, gdy w grę wchodzi zachowek po bezdzietnym bracie lub siostrze.

Przy obliczaniu zachowku trzeba ustalić tzw. substrat zachowku, czyli wartość spadku z doliczeniem darowizn i zapisów windykacyjnych, jeżeli przepisy nakazują je uwzględnić. Od wartości aktywów odejmuje się długi spadkowe, ale nie każde rozliczenie wskazywane przez spadkobiercę rzeczywiście obniża podstawę zachowku.

W praktyce szczególnie ważne jest ustalenie, czy mieszkanie było wyłączną własnością żony, czy należało do majątku wspólnego małżonków. Jeżeli było składnikiem majątku wspólnego, do spadku wchodzi zasadniczo tylko udział zmarłej, a nie całe mieszkanie. Pozostała część może nadal należeć do żyjącego małżonka z tytułu wspólności majątkowej małżeńskiej. Osobnym zagadnieniem jest zachowek po małżonku a darowizna wspólna dokonana z majątku wspólnego.

Termin na dochodzenie zachowku

Roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Nie należy utożsamiać tego automatycznie z datą śmierci spadkodawcy ani z datą zakończenia sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Warto ustalić w aktach sprawy, kiedy testament został ogłoszony.

Po upływie terminu przedawnienia pozwany może podnieść zarzut przedawnienia, co znacząco utrudnia albo uniemożliwia skuteczne dochodzenie zapłaty. Samo oczekiwanie na propozycję ugodową od spadkobierczyni nie zabezpiecza roszczenia. Również samo wezwanie do zapłaty nie powinno być traktowane jako pełne zabezpieczenie przed przedawnieniem.

Wezwanie do zapłaty zachowku

Pierwszym praktycznym krokiem powinno być pisemne wezwanie spadkobierczyni testamentowej do zapłaty zachowku. Pismo najlepiej wysłać listem poleconym za potwierdzeniem nadania albo doręczyć w inny sposób pozwalający wykazać datę doręczenia. Podobnie wygląda zachowek od bratanka i innych dalszych krewnych, gdy zostali powołani do spadku.

W wezwaniu warto wskazać:

• dane uprawnionego i spadkobierczyni testamentowej,
• informację, po kim dochodzony jest zachowek,
• podstawę żądania, czyli pominięcie w testamencie osoby uprawnionej,
• żądaną kwotę i sposób jej wstępnego wyliczenia,
• termin zapłaty, np. 7 albo 14 dni od doręczenia pisma,
• numer rachunku bankowego,
• zapowiedź skierowania sprawy do sądu w razie braku zapłaty.

Warto zachować rzeczowy ton. Można jednocześnie wskazać gotowość do ugody, rozłożenia płatności na raty albo wspólnej wyceny majątku, ale nie należy rezygnować z jasnego określenia własnego żądania. Trzeba przy tym pamiętać, że ugoda o zachowek a koszty procesu to zagadnienia ściśle ze sobą powiązane, bo zawarcie porozumienia pozwala uniknąć części wydatków sądowych.

Pozew o zachowek, gdy nie ma ugody

Jeżeli spadkobierczyni testamentowa nie odpowie na wezwanie albo odmówi zapłaty, kolejnym krokiem jest pozew o zachowek. W pozwie powodem będzie mąż dochodzący zachowku, a pozwaną osoba, która nabyła spadek na podstawie testamentu.

Sprawę o zachowek wnosi się do sądu właściwego według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, według miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. O tym, czy sprawę rozpozna sąd rejonowy czy okręgowy, decyduje przede wszystkim wartość żądania.

Pozew powinien zawierać dokładnie oznaczoną kwotę żądania. Trzeba w nim wyjaśnić, dlaczego powód jest uprawniony do zachowku, kto odziedziczył spadek, jaki był skład majątku po zmarłej i w jaki sposób wyliczono dochodzoną kwotę. Jeżeli wartość nieruchomości jest sporna, w toku procesu sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego. Dochodząc zapłaty, warto też pamiętać o tym, że przysługują odsetki od zachowku liczone zwykle od daty wezwania do zapłaty.

Opłata od pozwu i dokumenty

Opłata sądowa od pozwu o zachowek wynosi co do zasady 5% wartości przedmiotu sporu, czyli kwoty dochodzonego zachowku. Jeżeli powód nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Do pozwu zwykle warto dołączyć:

• odpis prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• odpis aktu małżeństwa, jeżeli trzeba wykazać status małżonka,
• dokumenty dotyczące testamentu, jeżeli są dostępne,
• odpisy ksiąg wieczystych nieruchomości wchodzących do spadku,
• dokumenty potwierdzające wartość majątku, np. wyceny, umowy, informacje o rachunkach, pojazdach lub udziałach,
• dowód wysłania wezwania do zapłaty i ewentualną korespondencję ze spadkobierczynią.

Jeżeli część dokumentów znajduje się u pozwanej albo w instytucjach, można wnosić do sądu o zobowiązanie do ich przedłożenia albo o przeprowadzenie odpowiednich dowodów.

Przeczytaj również:

• zachowek dla dzieci wydziedziczonego
• zachowek po wujku
• dziecko pozamałżeńskie a spadek po ojcu
• zachowek a przekazanie spadku skarbowi państwa

Czy zameldowanie siostrzenicy ma znaczenie?

Sam meldunek ma charakter ewidencyjny. Nie tworzy prawa własności do mieszkania, nie przesądza o dziedziczeniu i nie pozbawia męża prawa do zachowku. Może jednak wskazywać, kto faktycznie korzysta z lokalu i kto ma dostęp do dokumentów lub składników majątku.

Jeżeli spadkobierczyni albo jej matka korzystają z mieszkania, nie oznacza to jeszcze, że roszczenie o zachowek jest zaspokojone. Uprawniony może nadal żądać zapłaty należnej kwoty. Osobno trzeba ocenić, czy mężowi przysługują jakiekolwiek inne prawa do lokalu, zwłaszcza gdy mieszkanie było objęte majątkiem wspólnym małżonków albo gdy mieszkał w nim przed śmiercią żony.

FAQ

Czy muszę czekać na propozycję spadkobierczyni?

Nie. Uprawniony do zachowku może samodzielnie wezwać spadkobierczynię testamentową do zapłaty. Bierne oczekiwanie nie chroni przed przedawnieniem i zwykle działa na niekorzyść osoby uprawnionej.

Czy zachowek należy się zawsze po pominięciu w testamencie?

Nie zawsze. Trzeba sprawdzić, czy dana osoba należałaby do kręgu spadkobierców ustawowych oraz czy nie została skutecznie wydziedziczona, nie zrzekła się dziedziczenia, nie odrzuciła spadku w sposób wyłączający roszczenie albo nie została uznana za niegodną dziedziczenia.

Od kiedy liczy się 5 lat na zachowek?

W przypadku roszczenia przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin liczy się zasadniczo od ogłoszenia testamentu. Datę tę najlepiej potwierdzić w aktach sprawy spadkowej albo u notariusza, jeżeli testament był ogłaszany notarialnie.

Czy meldunek siostrzenicy w mieszkaniu odbiera prawo do zachowku?

Nie. Meldunek nie przenosi własności i nie decyduje o prawie do zachowku. Może mieć znaczenie dowodowe lub praktyczne, ale nie zastępuje tytułu prawnego do lokalu.

Czy w pozwie trzeba od razu znać dokładną wartość mieszkania?

Trzeba wskazać wartość dochodzonego roszczenia i uzasadnić ją dostępnymi danymi. Jeżeli strony spierają się o wartość nieruchomości, sąd może powołać biegłego rzeczoznawcę, a wynik opinii może wpłynąć na ostateczną wysokość zasądzonego zachowku.

Podsumowanie

Mąż pominięty w testamencie żony nie powinien czekać bezterminowo na propozycje spadkobierczyni testamentowej. Jeżeli przysługuje mu zachowek, powinien ustalić wartość spadku, obliczyć swoje roszczenie i wysłać pisemne wezwanie do zapłaty. Przy braku reakcji pozostaje pozew o zachowek.

Kluczowe jest pilnowanie 5-letniego terminu przedawnienia, ustalenie daty ogłoszenia testamentu oraz sprawdzenie, co rzeczywiście wchodziło do spadku po żonie. Szczególnie przy mieszkaniu trzeba odróżnić majątek osobisty zmarłej od majątku wspólnego małżonków.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 ze zm.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398 ze zm.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.