Co zrobić, gdy nie stać mnie na zapłatę zachowku?

Komu przysługuje zachowek?

Zachowek chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w testamencie albo przed takim rozporządzeniem majątkiem za życia, które pozbawia ich realnej korzyści ze spadku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego uprawnionymi do zachowku są zstępni spadkodawcy, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy w konkretnej sprawie byliby powołani do spadku z ustawy. Osobno omawiamy zachowek dla małżonka pominiętego w testamencie.

W typowej sytuacji, gdy żona pozostawiła testament, w którym cały majątek przekazała mężowi, a pozostawiła także syna, syn może żądać zachowku od spadkobiercy testamentowego. Nie oznacza to jednak, że każda żądana przez niego kwota będzie prawidłowa. Trzeba sprawdzić, jaki byłby jego udział przy dziedziczeniu ustawowym, jaka jest wartość majątku spadkowego, jakie długi i koszty pomniejszają spadek oraz czy syn otrzymał wcześniej darowizny, zapisy albo inne świadczenia zaliczane na zachowek.

Zachowek nie przysługuje między innymi osobie skutecznie wydziedziczonej, uznanej za niegodną dziedziczenia, osobie, która zrzekła się dziedziczenia, a w określonych sytuacjach także osobie, której należny zachowek został już pokryty przez wcześniejsze przysporzenia. Jeżeli testament nie zawierał skutecznego wydziedziczenia, po śmierci spadkodawcy nie można już jednostronnie pozbawić uprawnionego prawa do zachowku.

Jak oblicza się wysokość zachowku?

Wysokość zachowku zależy od udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości tego udziału. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego.

Przykładowo, gdy spadkodawca pozostawił małżonka i jedno dziecko, przy dziedziczeniu ustawowym każde z nich dziedziczyłoby po 1/2. Jeżeli testament przekazuje cały spadek małżonkowi, dorosłe dziecko może co do zasady żądać zachowku odpowiadającego 1/2 z jego ustawowego udziału, czyli 1/4 wartości substratu zachowku. Jeżeli dziecko jest małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, punkt wyjścia wynosi 2/3 z udziału ustawowego.

Przy obliczeniach bierze się pod uwagę nie tylko wartość domu lub mieszkania, ale także długi spadkowe, koszty, wcześniejsze darowizny, zapisy windykacyjne oraz świadczenia, które mogą podlegać doliczeniu albo zaliczeniu na zachowek. Dlatego przed rozmową z uprawnionym warto sprawdzić, czy roszczenie jest prawidłowo obliczone, zwłaszcza gdy żądanie opiera się wyłącznie na prywatnej wycenie nieruchomości.

Co zrobić, gdy nie stać Cię na zapłatę zachowku?

Najgorszym rozwiązaniem jest ignorowanie wezwania do zapłaty. Wezwanie może przyjść także od dalszej rodziny – pokazuje to sprawa, w której żądano zachowku od bratanka. Brak odpowiedzi może zwiększyć ryzyko pozwu, kosztów procesu i odsetek. Pierwszym krokiem powinno być ustalenie, czy roszczenie w ogóle istnieje, czy nie jest przedawnione oraz czy wskazana kwota została poprawnie wyliczona.

Jeżeli roszczenie jest zasadne, można zaproponować ugodę. Ugoda może przewidywać niższą kwotę, płatność w ratach, odroczenie pierwszej raty, częściową zapłatę od razu i dalszą spłatę w terminach albo inne zabezpieczenie akceptowalne dla obu stron. W praktyce często lepiej przedstawić konkretną propozycję, np. harmonogram rat, niż ograniczać się do stwierdzenia, że nie ma się pieniędzy.

Może się Pan spróbować porozumieć się co do kwoty zachowku, zwłaszcza jeżeli synowi zależy na szybszym zakończeniu sprawy bez procesu. Ugodę warto sporządzić na piśmie, z dokładnym wskazaniem kwoty, terminów płatności, skutków opóźnienia i potwierdzeniem, czy po wykonaniu ugody uprawniony nie będzie dochodził dalszych roszczeń z tego samego tytułu.

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, a obowiązany odziedziczył głównie dom lub mieszkanie, można w sądzie domagać się rozłożenia zachowku na raty albo odroczenia terminu płatności. Inaczej wygląda zachowek po sprzedaży domu ze spadku, gdy nieruchomość została już spieniężona. W wyjątkowych przypadkach można również żądać obniżenia zachowku. Warto także przeanalizować inne sposoby ograniczenia zachowku, ale tylko takie, które mają podstawę w stanie faktycznym i przepisach.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Tak. Aktualnie Kodeks cywilny wyraźnie przewiduje możliwość żądania przez obowiązanego odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Wynika to z art. 997¹ Kodeksu cywilnego.

Sąd powinien przy tym uwzględnić sytuację osobistą i majątkową obu stron: zarówno osoby uprawnionej do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do zapłaty. Znaczenie mogą mieć między innymi dochody, wiek, stan zdrowia, koszty utrzymania, konieczność zamieszkiwania w odziedziczonym domu, sytuacja rodzinna, wysokość zachowku oraz realna możliwość zdobycia środków bez rażącego pokrzywdzenia zobowiązanego.

Rozłożenie zachowku na raty nie jest jednak automatyczne. Trzeba zgłosić takie żądanie i przedstawić dowody. Co do zasady łączny termin płatności rat nie może przekraczać 5 lat. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może ten termin przedłużyć, ale zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat.

Obniżenie zachowku jest rozwiązaniem wyjątkowym. Nie wystarczy samo twierdzenie, że zapłata jest niewygodna albo że większość majątku stanowi nieruchomość. Trzeba wykazać szczególne okoliczności, które uzasadniają ingerencję w wysokość roszczenia.

Jak przygotować się do rozmów albo sprawy sądowej?

Przed negocjacjami albo procesem należy zebrać dokumenty dotyczące spadku i sytuacji finansowej. Przydatne będą w szczególności: testament, protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu albo akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty dotyczące domu, wycena nieruchomości, informacje o długach spadkowych, kosztach pogrzebu, ewentualnych darowiznach na rzecz uprawnionego oraz dowody własnych dochodów i stałych wydatków.

Jeżeli spadkobierca testamentowy sam należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, na przykład jest małżonkiem spadkodawcy, trzeba dodatkowo sprawdzić art. 999 Kodeksu cywilnego. Przepis ten może ograniczać odpowiedzialność spadkobiercy obowiązanego do zapłaty zachowku do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. W praktyce wymaga to dokładnych obliczeń.

W sprawach o zachowek duże znaczenie ma również wycena nieruchomości. Jeżeli strony nie zgadzają się co do wartości domu, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy. Zbyt wysoka albo zbyt niska prywatna wycena nie przesądza jeszcze wyniku sprawy.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli natomiast roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin co do zasady liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Nie należy jednak opierać całej strategii wyłącznie na biernym oczekiwaniu na przedawnienie. W praktyce trzeba sprawdzić, kiedy testament został ogłoszony, czy roszczenie było dochodzone przed sądem, czy doszło do uznania długu oraz czy nie wystąpiły inne zdarzenia wpływające na bieg terminu.

FAQ

Czy brak pieniędzy zwalnia z zapłaty zachowku?

Nie. Sam brak gotówki nie likwiduje roszczenia o zachowek. Może jednak uzasadniać negocjowanie ugody, wniosek o raty, odroczenie terminu płatności, a w wyjątkowych sytuacjach także żądanie obniżenia zachowku.

Czy uprawniony może żądać części domu zamiast pieniędzy?

Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Uprawniony nie nabywa automatycznie udziału w domu tylko dlatego, że został pominięty w testamencie. Strony mogą jednak dobrowolnie ustalić inne rozliczenie, jeżeli obie się na to zgodzą.

Czy sąd może zmusić mnie do sprzedaży domu?

W sprawie o zachowek sąd zasadniczo zasądza określoną kwotę pieniężną. Jeżeli dłużnik jej nie zapłaci, wierzyciel może prowadzić egzekucję, która w skrajnych przypadkach może objąć nieruchomość. Dlatego warto wcześniej zabiegać o raty albo ugodę.

Czy syn może zgodzić się na niższy zachowek?

Tak. Po powstaniu roszczenia strony mogą zawrzeć ugodę, w której ustalą niższą kwotę, raty albo inny sposób rozliczenia. Dla bezpieczeństwa ugoda powinna być pisemna i precyzyjnie wskazywać, jakie roszczenia zostają zaspokojone.

Ile czasu ma uprawniony na pozew o zachowek?

Przy dziedziczeniu testamentowym roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu. W sprawach dotyczących darowizn, zapisów windykacyjnych lub fundacji rodzinnej mogą mieć zastosowanie odrębne reguły liczenia terminu.

Po wniesieniu sprawy pozwany powinien ustalić, jak przygotować odpowiedź na pozew o zachowek i skutecznie się bronić. Z kolei osoba dochodząca roszczenia musi wiedzieć, jak przygotować pozew o zachowek i jakie dowody do niego dołączyć.

Źródła

• Art. 991, art. 993-997¹, art. 999, art. 1007 oraz art. 1008-1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Tekst jednolity Kodeksu cywilnego: Dz.U. 2024 poz. 1061, z uwzględnieniem późniejszych zmian.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.