Co zrobić, gdy nie stać mnie na zapłatę zachowku?

Komu przysługuje zachowek?

Zachowek chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w testamencie albo przed takim rozporządzeniem majątkiem za życia, które pozbawia ich realnej korzyści ze spadku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego uprawnionymi do zachowku są zstępni spadkodawcy, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy w konkretnej sprawie byliby powołani do spadku z ustawy. Osobno omawiamy zachowek dla małżonka pominiętego w testamencie.

W typowej sytuacji, gdy żona pozostawiła testament, w którym cały majątek przekazała mężowi, a pozostawiła także syna, syn może żądać zachowku od spadkobiercy testamentowego. Nie oznacza to jednak, że każda żądana przez niego kwota będzie prawidłowa. Trzeba sprawdzić, jaki byłby jego udział przy dziedziczeniu ustawowym, jaka jest wartość substratu zachowku, jakie długi i obciążenia należy uwzględnić oraz czy syn otrzymał wcześniej darowizny, zapisy albo inne świadczenia zaliczane na zachowek.

Zachowek nie przysługuje między innymi osobie skutecznie wydziedziczonej, uznanej za niegodną dziedziczenia albo osobie, która zrzekła się dziedziczenia. W określonych sytuacjach roszczenie może być również uznane za zaspokojone przez wcześniejsze przysporzenia. Jeżeli testament nie zawierał skutecznego wydziedziczenia, po śmierci spadkodawcy nie można już jednostronnie pozbawić uprawnionego prawa do zachowku.

Jak oblicza się wysokość zachowku?

Wysokość zachowku zależy od udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości tego udziału. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego.

Przykładowo, gdy spadkodawca pozostawił małżonka i jedno dziecko, przy dziedziczeniu ustawowym każde z nich dziedziczyłoby po 1/2. Jeżeli testament przekazuje cały spadek małżonkowi, dorosłe dziecko może co do zasady żądać zachowku odpowiadającego 1/2 z jego ustawowego udziału, czyli 1/4 wartości substratu zachowku. Jeżeli dziecko jest małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, punkt wyjścia wynosi 2/3 z udziału ustawowego.

Przy obliczeniach bierze się pod uwagę nie tylko wartość domu lub mieszkania, ale także składniki majątku, długi i obciążenia uwzględniane przy ustalaniu substratu zachowku, wcześniejsze darowizny, zapisy windykacyjne oraz świadczenia, które mogą podlegać doliczeniu albo zaliczeniu. Dlatego przed rozmową z uprawnionym warto sprawdzić, czy roszczenie jest prawidłowo obliczone, zwłaszcza gdy żądanie opiera się wyłącznie na prywatnej wycenie nieruchomości.

Co zrobić, gdy nie stać Cię na zapłatę zachowku?

Najgorszym rozwiązaniem jest ignorowanie wezwania do zapłaty. Wezwanie może przyjść także od dalszej rodziny – pokazuje to sprawa, w której żądano zachowku od bratanka. Brak odpowiedzi nie powoduje wygaśnięcia roszczenia, a może zwiększyć ryzyko pozwu, kosztów procesu i odsetek. Pierwszym krokiem powinno być ustalenie, czy roszczenie w ogóle istnieje, czy nie jest przedawnione oraz czy wskazana kwota została prawidłowo wyliczona.

Jeżeli roszczenie jest zasadne, można zaproponować ugodę. Ugoda może przewidywać niższą kwotę, płatność w ratach, odroczenie pierwszej raty, częściową zapłatę od razu i dalszą spłatę w określonych terminach albo inne zabezpieczenie akceptowalne dla obu stron. W praktyce często lepiej przedstawić konkretną propozycję, np. harmonogram rat dostosowany do miesięcznych dochodów, niż ograniczać się do stwierdzenia, że nie ma się pieniędzy.

Można spróbować porozumieć się co do kwoty zachowku, zwłaszcza jeżeli uprawnionemu zależy na szybszym zakończeniu sprawy bez procesu. Ugodę warto sporządzić na piśmie, z dokładnym wskazaniem kwoty, terminów płatności, skutków opóźnienia i potwierdzeniem, czy po wykonaniu ugody uprawniony nie będzie dochodził dalszych roszczeń z tego samego tytułu.

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, a obowiązany odziedziczył głównie dom lub mieszkanie, może w sądzie domagać się rozłożenia zachowku na raty albo odroczenia terminu płatności. Inaczej wygląda zachowek po sprzedaży domu ze spadku, gdy nieruchomość została już spieniężona. W wyjątkowych przypadkach można również żądać obniżenia zachowku. Warto także przeanalizować inne sposoby ograniczenia zachowku, ale wyłącznie takie, które mają podstawę w stanie faktycznym i obowiązujących przepisach.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Tak. Art. 997¹ Kodeksu cywilnego przewiduje możliwość żądania przez obowiązanego odroczenia terminu płatności zachowku, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia.

Sąd powinien uwzględnić sytuację osobistą i majątkową obu stron: zarówno osoby uprawnionej do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do zapłaty. Znaczenie mogą mieć między innymi dochody, wiek, stan zdrowia, koszty utrzymania, konieczność zamieszkiwania w odziedziczonym domu, sytuacja rodzinna, wysokość zachowku oraz realna możliwość zdobycia środków bez rażącego pokrzywdzenia zobowiązanego. Sytuacja uprawnionego jest równie ważna: może on potrzebować pieniędzy na leczenie, utrzymanie albo inne niezbędne wydatki.

Rozłożenie zachowku na raty i odroczenie płatności

Rozłożenie zachowku na raty nie następuje automatycznie. Trzeba zgłosić odpowiednie żądanie i przedstawić dowody potwierdzające, że jednorazowa zapłata byłaby nadmiernym obciążeniem. Co do zasady łączny termin płatności rat nie może przekraczać 5 lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może na wniosek zobowiązanego przedłużyć ten termin, jednak zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat. Sąd może również odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych.

Warto przedstawić sądowi realny harmonogram spłaty. Powinien on uwzględniać wysokość miesięcznych dochodów, koszty utrzymania, inne zobowiązania i możliwości finansowe w przyszłości. Sama deklaracja, że zobowiązany nie ma pieniędzy, może okazać się niewystarczająca.

Wyjątkowe obniżenie zachowku i możliwość późniejszego zwrotu

Obniżenie zachowku jest rozwiązaniem wyjątkowym. Nie wystarczy samo twierdzenie, że zapłata jest niewygodna albo że większość majątku stanowi nieruchomość. Trzeba wykazać szczególne okoliczności, które uzasadniają ingerencję w wysokość roszczenia. Sąd bierze przy tym pod uwagę sytuację obu stron, a nie wyłącznie trudności finansowe zobowiązanego.

Trzeba jednak pamiętać o ważnej konsekwencji wynikającej z art. 997¹ § 3 KC. Obniżenie zachowku nie zawsze oznacza definitywne zakończenie sprawy na niższej kwocie. Jeżeli później ustaną okoliczności, które uzasadniały obniżenie, osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może zostać zobowiązana do zwrotu uprawnionemu sumy odpowiadającej wcześniejszemu obniżeniu. Zwrot następuje na wniosek osoby uprawnionej.

Roszczenie o zwrot jest ograniczone osobnym terminem: nie można go dochodzić po upływie 5 lat od dnia obniżenia zachowku. Termin ten nie jest tym samym co przedawnienie pierwotnego roszczenia o zachowek, które reguluje art. 1007 KC.

Jak przygotować się do rozmów albo sprawy sądowej?

Przed negocjacjami albo procesem należy zebrać dokumenty dotyczące spadku i sytuacji finansowej. Przydatne będą w szczególności:

• testament, protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu albo akt poświadczenia dziedziczenia;
• dokumenty dotyczące domu lub mieszkania, w tym dokumentacja potwierdzająca stan nieruchomości;
• wycena nieruchomości lub inne dowody pozwalające ustalić jej wartość;
• informacje o długach spadkowych i kosztach, które należy uwzględnić przy obliczaniu zachowku;
• dokumenty dotyczące darowizn, zapisów i wcześniejszych świadczeń na rzecz uprawnionego;
• zaświadczenia o dochodach, wysokości emerytury lub renty, wyciągi potwierdzające wydatki i dokumenty dotyczące innych zobowiązań;
• dokumentacja medyczna, jeżeli stan zdrowia wpływa na możliwości zarobkowe lub wysokość koniecznych wydatków.

Jeżeli spadkobierca testamentowy sam należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, na przykład jest małżonkiem spadkodawcy, trzeba dodatkowo sprawdzić art. 999 Kodeksu cywilnego. Przepis ten może ograniczać odpowiedzialność spadkobiercy obowiązanego do zapłaty zachowku do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Jest to odrębny mechanizm ograniczenia odpowiedzialności, niezależny od odroczenia, rat lub obniżenia świadczenia na podstawie art. 997¹ KC.

W sprawach o zachowek duże znaczenie ma również wycena nieruchomości. Jeżeli strony nie zgadzają się co do wartości domu, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy. Zbyt wysoka albo zbyt niska prywatna wycena nie przesądza jeszcze wyniku sprawy.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się co do zasady z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli natomiast roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin co do zasady wynosi 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Kodeks cywilny przewiduje również odrębne reguły dla roszczeń związanych z fundacją rodzinną.

Nie należy mylić tych terminów z pięcioletnim okresem dotyczącym zwrotu sumy, o którą wcześniej obniżono zachowek. Pierwszy zestaw terminów wynika z art. 1007 KC i dotyczy przedawnienia pierwotnego roszczenia o zachowek. Drugi wynika z art. 997¹ § 3 KC i ogranicza możliwość żądania zwrotu po ustaniu okoliczności uzasadniających obniżenie.

Nie należy opierać całej strategii wyłącznie na biernym oczekiwaniu na przedawnienie. Trzeba sprawdzić, kiedy testament został ogłoszony, kto jest adresatem roszczenia, czy roszczenie było dochodzone przed sądem, czy doszło do uznania roszczenia oraz czy nie wystąpiły inne zdarzenia wpływające na bieg terminu.

Przykłady sytuacji, w których warto rozważyć ugodę lub raty

FAQ – najczęstsze pytania o brak pieniędzy na zachowek

Czy brak pieniędzy zwalnia z zapłaty zachowku?

Nie. Sam brak gotówki nie likwiduje roszczenia o zachowek. Może jednak uzasadniać negocjowanie ugody, wniosek o raty, odroczenie terminu płatności, a w wyjątkowych sytuacjach także żądanie obniżenia zachowku. Jeżeli roszczenie zostało już zgłoszone, trzeba też sprawdzić treść, termin i skutki prawne wezwania do zapłaty zachowku.

Czy uprawniony może żądać części domu zamiast pieniędzy?

Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Uprawniony nie nabywa automatycznie udziału w domu tylko dlatego, że został pominięty w testamencie. Strony mogą jednak dobrowolnie ustalić inne rozliczenie, jeżeli obie się na to zgodzą.

Czy sąd może zmusić mnie do sprzedaży domu?

W sprawie o zachowek sąd zasadniczo zasądza określoną kwotę pieniężną. Jeżeli dłużnik jej nie zapłaci, wierzyciel może prowadzić egzekucję, która w skrajnych przypadkach może objąć nieruchomość. Dlatego warto wcześniej zabiegać o raty albo ugodę.

Czy syn może zgodzić się na niższy zachowek?

Tak. Po powstaniu roszczenia strony mogą zawrzeć ugodę, w której ustalą niższą kwotę, raty albo inny sposób rozliczenia. Dla bezpieczeństwa ugoda powinna być pisemna i precyzyjnie wskazywać, jakie roszczenia zostają zaspokojone.

Czy obniżenie zachowku jest zawsze ostateczne?

Nie. Zgodnie z art. 997¹ § 3 KC, jeżeli ustaną okoliczności uzasadniające obniżenie zachowku, osoba zobowiązana może być zobowiązana na wniosek uprawnionego do zwrotu sumy odpowiadającej wcześniejszemu obniżeniu. Żądania zwrotu nie można zgłosić po upływie 5 lat od dnia obniżenia zachowku. Jest to osobny termin, niezależny od przedawnienia pierwotnego roszczenia o zachowek.

Ile czasu ma uprawniony na pozew o zachowek?

Przy roszczeniu o zachowek kierowanym przeciwko spadkobiercy termin przedawnienia wynosi co do zasady 5 lat od ogłoszenia testamentu. W sprawach dotyczących darowizn, zapisów windykacyjnych lub fundacji rodzinnej zastosowanie mają odrębne reguły określone w art. 1007 KC.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty na 10 lat?

Co do zasady łączny termin płatności rat nie może przekroczyć 5 lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może jednak przedłużyć ten termin, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat. Konieczne jest przedstawienie odpowiednich argumentów i wniosku.

Po wniesieniu sprawy pozwany powinien ustalić, jak przygotować odpowiedź na pozew o zachowek i skutecznie się bronić. Z kolei osoba dochodząca roszczenia musi wiedzieć, jak przygotować pozew o zachowek i jakie dowody do niego dołączyć.