Odrzucenie spadku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej

Kolejność dziedziczenia po wujku i przejście spadku na dalszych krewnych

W opisanej sytuacji najpierw trzeba ustalić, kto został powołany do dziedziczenia po wujku i w jakiej kolejności. Zgodnie z art. 931 i 932 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą zstępni spadkodawcy i jego małżonek, a gdy brak zstępnych – do dziedziczenia mogą dojść małżonek, rodzice, rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa.

Jeżeli osoby bliższe skutecznie odrzuciły spadek, do dziedziczenia mogą wejść dalsi krewni. Dotyczy to także sytuacji, gdy chodzi o dziedziczenie długów po wujku. Każdy kolejny spadkobierca ma własny termin na decyzję spadkową, liczony od chwili, gdy dowiedział się o swoim tytule powołania do spadku.

Kto reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną przy odrzuceniu spadku?

Niepełnosprawność ani sam stan zdrowia nie pozbawiają człowieka zdolności dziedziczenia. Inna jest jednak kwestia zdolności do samodzielnego złożenia ważnego oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych. Działa za nią opiekun. Zgodnie z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim. Oznacza to m.in., że w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego opiekun powinien uzyskać zezwolenie właściwego sądu. W sprawach spadkowych trzeba przy tym uwzględnić szczególną właściwość sądu spadku wynikającą z art. 640¹ KPC.

Przy zarządzaniu majątkiem podopiecznego pomocne jest także szersze omówienie, jak wygląda majątek osoby ubezwłasnowolnionej a spadek.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Zastosowanie mają art. 17–19 KC, w tym zasady dotyczące zgody przedstawiciela ustawowego oraz skutków jednostronnej czynności dokonanej bez wymaganej zgody. Jednocześnie art. 181 § 1 KRO stanowi, że kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowił.

Dlatego nie można automatycznie przyjąć, że kurator zawsze składa oświadczenie o odrzuceniu spadku zamiast osoby częściowo ubezwłasnowolnionej. Najpierw trzeba sprawdzić treść orzeczenia, zakres kurateli i umocowania kuratora oraz wymogi odnoszące się do jednostronnej czynności spadkowej.

Czy trzeba ponownie ubezwłasnowolnić osobę dorosłą?

Nie, jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało już prawomocnie orzeczone i nie zostało później uchylone albo zmienione. Orzeczenie nie jest wydawane tylko na potrzeby jednej sprawy spadkowej. Trzeba natomiast ustalić, czy nadal obowiązuje oraz kto jest opiekunem albo kuratorem i jaki ma zakres umocowania.

W praktyce warto zgromadzić:

• odpis prawomocnego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu,
• dokument potwierdzający ustanowienie opiekuna albo kuratora i zakres jego umocowania,
• akty stanu cywilnego oraz dokumenty pozwalające ustalić pokrewieństwo i kolejność dziedziczenia,
• dowody wcześniejszych odrzuceń spadku przez osoby bliższe w kolejności,
• dokumenty dotyczące majątku i długów spadkowych,
• postanowienie właściwego sądu zezwalające na odrzucenie konkretnego spadku, jeżeli takie zezwolenie jest wymagane.

Jeżeli wcześniejsze postępowanie dotyczyło tylko zgody na pojedynczą czynność albo ustanowienia reprezentanta do konkretnej sprawy, nie należy utożsamiać tego z prawomocnym ubezwłasnowolnieniem.

Który sąd wydaje zezwolenie na odrzucenie spadku?

To zależy od etapu sprawy. Jeżeli nie toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, właściwość ustala się według reguł opiekuńczych. Przy osobie pozostającej pod opieką oznacza to co do zasady postępowanie przed sądem opiekuńczym w sprawie zezwolenia na ważniejszą czynność dotyczącą jej majątku.

Jeżeli jednak trwa już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, art. 640¹ § 1 KPC przekazuje kompetencję do zezwolenia na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku za dziecko lub osobę pozostającą pod opieką sądowi spadku. Nie należy więc w takiej sytuacji automatycznie kierować odrębnego wniosku do sądu opiekuńczego.

Jeżeli wniosek o zezwolenie został złożony do sądu opiekuńczego, a następnie wszczęto postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, art. 640¹ § 2 KPC przewiduje przekazanie tego wniosku do dalszego rozpoznania sądowi spadku.

Zezwolenie sądu i samo oświadczenie o odrzuceniu spadku to dwa odrębne elementy procedury. Uzyskanie zezwolenia nie powoduje samo przez się odrzucenia spadku. Oświadczenie trzeba następnie skutecznie złożyć przed sądem albo notariuszem, zgodnie z art. 1018 § 3 KC.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Zgodnie z art. 1015 § 1 KC oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. U dalszych krewnych nie musi to być data śmierci spadkodawcy. Termin może zacząć biec później, gdy dana osoba lub jej przedstawiciel dowie się, że wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek i w konsekwencji doszło do powołania kolejnej osoby.

Nie należy jednak biernie czekać na formalne zawiadomienie z sądu, jeżeli wiadomo już o wcześniejszych odrzuceniach. Moment uzyskania wiedzy o tytule powołania może być później przedmiotem sporu dowodowego.

Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, art. 1015 § 1² KC przewiduje zawieszenie biegu 6-miesięcznego terminu na czas trwania postępowania sądowego w przedmiocie zezwolenia. Wniosek trzeba kierować do właściwego sądu, z uwzględnieniem art. 640¹ KPC.

Od tego trzeba odróżnić art. 1015 § 1¹ KC: do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jest to inny wniosek niż wniosek o zezwolenie na dokonanie czynności. Nowe reguły terminowe wprowadzone w 2023 r. mają także znaczenie dla wcześniejszych spraw, jeżeli w dniu wejścia w życie nowelizacji odpowiedni termin jeszcze nie upłynął.

Zobacz również: termin i procedura odrzucenia spadku

Co się dzieje, gdy spadek nie zostanie odrzucony?

Dla spadków otwartych 18 października 2015 r. i później brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, zgodnie z art. 1015 § 2 KC. Odpowiedzialność za długi jest wtedy co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

Dobrodziejstwo inwentarza nie powoduje jednak, że długi znikają. Wierzyciele mogą dochodzić swoich należności, a prawidłowe ustalenie aktywów i pasywów spadku ma praktyczne znaczenie dla zakresu odpowiedzialności.

Jeżeli śmierć spadkodawcy nastąpiła przed 18 października 2015 r., trzeba sprawdzić przepisy obowiązujące w dacie otwarcia spadku. Dawny skutek braku oświadczenia był inny, dlatego obecnej zasady nie należy automatycznie stosować do bardzo starych spadków.

Zawiadomienie dalszych spadkobierców przez sąd

Zgodnie z art. 643 Kodeksu postępowania cywilnego o odrzuceniu spadku zawiadamia się osoby, które według treści oświadczenia i przedstawionych dokumentów są powołane do dziedziczenia. W praktyce dalszy krewny może więc otrzymać informację o wcześniejszym odrzuceniu spadku.

Brak zawiadomienia nie daje jednak automatycznie bezpieczeństwa. Dla terminu z art. 1015 KC istotna jest wiedza o tytule powołania, a nie wyłącznie data doręczenia pisma z sądu. Jeżeli rodzina wie o odrzuceniach wcześniejszych spadkobierców, należy niezwłocznie ustalić sytuację kolejnych osób.

Zobacz również: wezwanie mimo odrzucenia spadku

Doradca tymczasowy w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie

Jeżeli nie ma prawomocnego ubezwłasnowolnienia, a stan osoby nie pozwala jej świadomie i swobodnie podjąć decyzji spadkowej, może powstać potrzeba pilnego zabezpieczenia jej interesów w toku postępowania o ubezwłasnowolnienie. Art. 548 KPC pozwala sądowi ustanowić doradcę tymczasowego dla pełnoletniej osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, jeżeli jest to konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Nie wolno jednak zakładać, że samo ustanowienie doradcy tymczasowego automatycznie uprawnia do złożenia każdego oświadczenia spadkowego. Zakres jego działania wynika z orzeczenia sądu. Przy pilnej sprawie trzeba zadbać o takie rozstrzygnięcia, które rzeczywiście pozwolą zabezpieczyć interes osoby i termin spadkowy.

Co zrobić praktycznie?

1. Sprawdź orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu. Ustal, czy jest prawomocne i czy chodzi o ubezwłasnowolnienie całkowite, czy częściowe.
2. Ustal przedstawiciela. Sprawdź, kto został ustanowiony opiekunem albo kuratorem oraz jaki jest zakres jego reprezentacji i zarządu majątkiem.
3. Sprawdź, czy toczy się sprawa o stwierdzenie nabycia spadku. Od tego zależy, czy zezwolenie rozpoznaje sąd opiekuńczy, czy – w zakresie art. 640¹ KPC – sąd spadku.
4. Ustal początek 6-miesięcznego terminu. Zbierz dokumenty i informacje pokazujące, kiedy spadkobierca lub osoba uprawniona do działania dowiedziała się o tytule powołania.
5. Zweryfikuj skład spadku. Ustal majątek, długi i wcześniejsze odrzucenia, aby wykazać, czy odrzucenie leży w interesie osoby reprezentowanej.

Po uzyskaniu wymaganego zezwolenia trzeba pamiętać o odrębnym złożeniu oświadczenia o odrzuceniu spadku. Jeżeli dokumentacja jest niepełna, warto poprosić notariusza lub sąd o precyzyjne wskazanie, jakiego dokumentu dotyczącego reprezentacji lub zezwolenia brakuje.

Pomocniczo można też sprawdzić, co powinien zawierać wniosek o odrzucenie spadku w imieniu dziecka, pamiętając, że w przypadku osoby ubezwłasnowolnionej podstawę i zakres reprezentacji trzeba ocenić odrębnie.

FAQ

Czy osoba ubezwłasnowolniona dziedziczy długi?

Może zostać powołana do spadku tak samo jak inny spadkobierca. Jeżeli w spadku są długi, trzeba ocenić, czy spadek odrzucić, czy dopuścić do jego przyjęcia z dobrodziejstwem inwentarza. Sposób działania zależy od rodzaju ubezwłasnowolnienia i prawidłowej reprezentacji.

Czy sąd opiekuńczy musi wyrazić zgodę na odrzucenie spadku?

Nie zawsze właściwy będzie sąd opiekuńczy. Przy osobie pozostającej pod opieką trzeba zapewnić prawidłową reprezentację i uzyskać wymagane zezwolenie, ale jeżeli trwa postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku w zakresie art. 640¹ § 1 KPC wydaje sąd spadku.

Czy osoba częściowo ubezwłasnowolniona może sama odrzucić spadek?

Nie można odpowiedzieć na to wyłącznie na podstawie samego faktu częściowego ubezwłasnowolnienia. Trzeba sprawdzić zasady z art. 17–19 KC, treść postanowienia o kurateli oraz to, czy kurator został umocowany do reprezentowania tej osoby i zarządu jej majątkiem.

Od kiedy liczyć 6 miesięcy dla dalszego spadkobiercy?

Od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Przy dalszych krewnych często będzie to chwila uzyskania informacji, że osoby dziedziczące wcześniej odrzuciły spadek. Nie zawsze jest to data śmierci spadkodawcy.

Czy wcześniejsze ubezwłasnowolnienie trzeba powtarzać przy każdym spadku?

Nie. Jeżeli prawomocne ubezwłasnowolnienie nadal obowiązuje, nie przeprowadza się go ponownie dla każdej sprawy. Trzeba jednak każdorazowo sprawdzić aktualną reprezentację i to, czy dla konkretnej czynności potrzebne jest zezwolenie właściwego sądu.

Źródła:

1. Kodeks cywilny – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795, w szczególności art. 12–22, art. 931–932, art. 1015, art. 1018, art. 1020 i art. 1031 – ISAP.
2. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 236, w szczególności art. 156, art. 175 i art. 178–181 – ISAP.
3. Kodeks postępowania cywilnego – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468, w szczególności art. 548, art. 640, art. 640¹, art. 641 i art. 643 – ISAP.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2023 poz. 1615, w szczególności przepisy zmieniające art. 1015 KC, art. 156 KRO i dodające art. 640¹ KPC oraz przepisy przejściowe – ELI.