Testament wzajemny małżonków a dziedziczenie przez dzieci

Pani Krystyna i jej mąż chcieliby sporządzić testament wzajemny małżonków, tak aby po śmierci jednego z nich cały majątek przypadł drugiemu, a dzieci dziedziczyły dopiero po śmierci obojga rodziców. Takie założenie jest częste i zrozumiałe, ale w polskim prawie spadkowym trzeba je zapisać bardzo ostrożnie.

Najważniejsze jest rozróżnienie dwóch kwestii: można powołać małżonka do całości spadku, ale nie można skutecznie stworzyć w testamencie konstrukcji, w której dzieci po pierwszym zmarłym rodzicu stają się spadkobiercami dopiero z terminem przypadającym na śmierć drugiego małżonka. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a prawa spadkobierców ocenia się właśnie według tego momentu.

Czy małżonkowie mogą sporządzić jeden wspólny testament?

Nie. Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że małżonkowie nie powinni podpisywać jednego wspólnego dokumentu, w którym oboje rozporządzają majątkiem na wypadek śmierci.

Dopuszczalne jest natomiast sporządzenie dwóch osobnych testamentów, w których każde z małżonków powołuje drugie do spadku. W praktyce takie dokumenty często nazywa się testamentami wzajemnymi, ale formalnie są to dwa odrębne testamenty. Każde z małżonków może swój testament w każdej chwili odwołać albo zmienić.

Testament może być własnoręczny, jeżeli został w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Testament notarialny bywa bezpieczniejszy dowodowo, a w niektórych sytuacjach jest konieczny, na przykład przy zapisie windykacyjnym.

Czy można zapisać dzieciom spadek dopiero po śmierci drugiego małżonka?

Nie wprost. Art. 962 Kodeksu cywilnego stanowi, że zastrzeżenie warunku lub terminu przy powołaniu spadkobiercy testamentowego uważa się za nieistniejące. Jeżeli jednak z testamentu albo z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, samo powołanie może być nieważne.

Dlatego zapis w rodzaju: „powołuję moje dzieci do spadku, ale dopiero po śmierci mojego męża” jest ryzykowny. Może nie doprowadzić do celu, ponieważ dziedziczenie po pierwszym zmarłym rodzicu rozstrzyga się już w chwili jego śmierci. Dzieci nie mogą stać się spadkobiercami po tym rodzicu dopiero po latach, z chwilą śmierci drugiego małżonka.

Praktycznym rozwiązaniem jest zwykle powołanie małżonka do całości spadku, a dzieci jako spadkobierców podstawionych na wypadek, gdyby małżonek nie chciał lub nie mógł dziedziczyć. Trzeba jednak pamiętać, że nie daje to dzieciom gwarancji otrzymania tego samego majątku po śmierci drugiego rodzica.

Podstawienie testamentowe

Podstawienie testamentowe zostało uregulowane w art. 963 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca może powołać jedną osobę jako spadkobiercę, a inną osobę na wypadek, gdyby pierwszy spadkobierca nie chciał lub nie mógł dziedziczyć. Typowe przyczyny to śmierć spadkobiercy przed spadkodawcą, odrzucenie spadku albo niegodność dziedziczenia.

W przypadku pani Krystyny każde z małżonków może sporządzić testament, w którym powoła drugiego małżonka do całości spadku, a dzieci wskaże jako spadkobierców podstawionych. Taki zapis zadziała wtedy, gdy małżonek powołany w pierwszej kolejności nie będzie mógł albo nie będzie chciał być spadkobiercą.

Trzeba jednak jasno powiedzieć, że podstawienie testamentowe nie oznacza, iż małżonek najpierw dziedziczy cały spadek, a po jego śmierci automatycznie musi przekazać go dzieciom pierwszego zmarłego. Jeżeli małżonek skutecznie przyjmie spadek, majątek staje się częścią jego majątku i może ulec zmianie, sprzedaży, zużyciu albo przejść na jego własnych spadkobierców zgodnie z jego testamentem lub ustawą.

Warto też odróżnić podstawienie powiernicze a zwykłe. Art. 964 Kodeksu cywilnego ogranicza skutki postanowienia, w którym spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do zachowania spadku i pozostawienia go innej osobie. Taka konstrukcja nie działa jak klasyczne podstawienie powiernicze znane z niektórych innych systemów prawnych, lecz co do zasady wywołuje skutki podstawienia zwykłego.

Zachowek dla dzieci pominiętych w testamencie

Największym praktycznym błędem przy testamentach wzajemnych jest założenie, że dzieci nie mogą zgłaszać żadnych roszczeń po śmierci pierwszego rodzica. Jeżeli dzieci byłyby powołane do spadku z ustawy, ale zostały pominięte w testamencie, mogą być uprawnione do zachowku.

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do dziedziczenia ustawowego. Co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy - dwie trzecie tego udziału.

Roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli więc małżonek zostanie powołany do całości spadku po zmarłym, dzieci mogą - zależnie od sytuacji rodzinnej, wartości majątku, darowizn i zapisów - żądać od niego zapłaty zachowku albo jego uzupełnienia.

Wydziedziczenie dzieci jest możliwe tylko w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu. Samo stwierdzenie, że dzieci mają dziedziczyć dopiero później, nie jest wydziedziczeniem. Odrębną kwestią pozostaje to, czy i kiedy dopuszczalne jest wydziedziczenie męża w testamencie, ponieważ także małżonek należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Zapis windykacyjny a przekazanie konkretnych składników majątku

Jeżeli małżonkowie chcą rozporządzić konkretną rzeczą albo prawem, na przykład nieruchomością, udziałem w spółce osobowej, gospodarstwem rolnym, przedsiębiorstwem, użytkowaniem albo służebnością, mogą rozważyć zapis windykacyjny. Zgodnie z art. 981¹ Kodeksu cywilnego zapis windykacyjny można ustanowić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Zapis windykacyjny powoduje, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy. Nie jest to więc mechanizm pozwalający przekazać dziecku nieruchomość dopiero po śmierci drugiego małżonka. Co więcej, zastrzeżenie warunku lub terminu przy zapisie windykacyjnym również jest uregulowane restrykcyjnie w art. 981³ Kodeksu cywilnego.

Jeżeli celem jest zapewnienie małżonkowi możliwości dalszego zamieszkiwania w domu, czasami praktyczniejsze mogą być inne rozwiązania, na przykład odpowiednio ukształtowana służebność, zapis zwykły, umowa za życia albo planowanie majątkowe łączące testament z regulacją własności konkretnych składników. Pokazuje to szerszy temat, jakim jest testament małżonków a ochrona domu. Dobór rozwiązania zależy od tego, kto jest właścicielem majątku, czy majątek jest wspólny, czy osobisty, czy są dzieci z różnych związków oraz czy istnieje ryzyko roszczeń o zachowek. Znaczenie może mieć też to, jak ułożone jest mieszkanie małżonków a testament i dziedziczenie, zwłaszcza gdy lokal pochodzi z majątku osobistego jednego z nich.

Co dzieje się po śmierci spadkodawcy?

Po śmierci spadkodawcy osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku albo u notariusza. Wynika to z art. 646 Kodeksu postępowania cywilnego. Testament powinien zostać otwarty i ogłoszony, a następnie spadkobiercy mogą uzyskać stwierdzenie nabycia spadku w sądzie albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

Jeżeli w testamencie powołano małżonka do całości spadku, a dzieci wskazano jako podstawionych, sąd albo notariusz będzie badał, czy małżonek może i chce dziedziczyć. Jeżeli tak, to on zostanie spadkobiercą testamentowym. Jeżeli nie, do głosu może dojść podstawienie i spadek mogą nabyć dzieci wskazane w testamencie.

Przykłady

FAQ

Czy testament wzajemny małżonków jest ważny?

Tak, jeżeli chodzi o dwa osobne testamenty, w których małżonkowie powołują się wzajemnie do spadku. Nieważny albo co najmniej bardzo ryzykowny będzie natomiast jeden wspólny testament podpisany przez oboje małżonków, ponieważ testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.

Czy dzieci mogą żądać zachowku, gdy cały spadek dostaje drugi małżonek?

Tak, jeżeli dzieci należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku i nie otrzymały należnej wartości w inny sposób. Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym i co do zasady kieruje się je przeciwko spadkobiercy, który otrzymał spadek.

Czy podstawienie testamentowe sprawia, że dzieci odziedziczą majątek po śmierci drugiego małżonka?

Nie zawsze. Podstawienie działa wtedy, gdy pierwszy wskazany spadkobierca nie chce albo nie może dziedziczyć. Jeżeli małżonek przyjmie spadek, podstawienie zwykle nie uruchomi się.

Czy testament z podstawieniem musi być notarialny?

Nie zawsze. Samo powołanie spadkobiercy i podstawienie mogą znaleźć się także w testamencie własnoręcznym, jeżeli spełnia on wymogi formalne. Testament notarialny jest jednak konieczny przy zapisie windykacyjnym i często jest bezpieczniejszy przy bardziej złożonym planowaniu spadkowym.

Czy można wydziedziczyć dzieci, aby nie miały prawa do zachowku?

Można tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z ustawowych przyczyn wydziedziczenia wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, a przyczyna wynika z treści testamentu. Sam konflikt rodzinny albo chęć zabezpieczenia małżonka nie zawsze wystarczą.

Podsumowanie

Małżonkowie mogą zabezpieczyć się testamentami wzajemnymi, ale muszą pamiętać o ograniczeniach prawa spadkowego. Każde z nich powinno sporządzić osobny testament. Można powołać drugiego małżonka do całości spadku i wskazać dzieci jako spadkobierców podstawionych, lecz podstawienie nie jest sposobem na automatyczne przekazanie dzieciom tego samego majątku po śmierci drugiego małżonka.

W praktyce najważniejsze jest dobre rozpoznanie celu: czy chodzi o zapewnienie małżonkowi bezpieczeństwa finansowego, zachowanie domu w rodzinie, uniknięcie konfliktu z dziećmi, czy ograniczenie ryzyka zachowku. Inaczej konstruuje się testament prosty, inaczej testament z podstawieniem, a jeszcze inaczej testament notarialny z zapisem windykacyjnym albo służebnością.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 942, 962-964, 981¹-981³, 991, 1007, 1008-1009, 1015 i 1025 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 646 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.