Jednostki funduszu inwestycyjnego po śmierci a dział spadku

Jednostki funduszu po śmierci - co wchodzi do spadku?

Zgodnie z art. 83 ust. 3 ustawy o funduszach inwestycyjnych jednostka uczestnictwa podlega dziedziczeniu. Sama śmierć uczestnika nie powoduje więc, że wszystkie jego jednostki automatycznie znikają z rejestru albo przypadają wskazanej osobie. Najpierw trzeba sprawdzić, czy zachodzą szczególne przypadki określone w art. 111 tej ustawy.

W praktyce należy rozdzielić trzy kategorie:

• wartość przeznaczoną na zwrot udokumentowanych kosztów pogrzebu na zasadach z art. 111 ust. 1 pkt 1,
• wartość objętą skuteczną pisemną dyspozycją uczestnika na rzecz wskazanej osoby, w granicach art. 111 ust. 1 pkt 2,
• pozostałe jednostki uczestnictwa, które podlegają dziedziczeniu i mogą zostać objęte działem spadku.

Art. 111 ust. 3 ma przy tym istotne znaczenie: wskazuje, że także jednostki jeszcze niewykupione przez fundusz, odpowiednio do wartości określonych w ust. 1, nie wchodzą do spadku po uczestniku. Nie można więc ustalać masy spadkowej wyłącznie przez sprawdzenie, ile jednostek nadal technicznie widnieje w rejestrze po śmierci. Trzeba ustalić, jaka ich część odpowiada uprawnieniom z art. 111.

Regulacja dotyczy funduszu inwestycyjnego otwartego. Do specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwartego przepisy o funduszu otwartym stosuje się na zasadach art. 112. Nie należy natomiast automatycznie przenosić opisanych tu reguł na PPK, IKE, IKZE, OFE, rachunek maklerski czy inne produkty finansowe, dla których obowiązują odrębne przepisy.

Art. 111 - koszty pogrzebu, dyspozycja i ustawowy limit

Zwrot kosztów pogrzebu

Po śmierci uczestnika fundusz jest obowiązany, na żądanie osoby, która przedstawi rachunki potwierdzające poniesione wydatki związane z pogrzebem, odkupić jednostki do wartości nieprzekraczającej kosztów urządzenia pogrzebu zgodnie ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku i wypłacić tej osobie uzyskaną kwotę.

Nie jest to ten sam limit co przy dyspozycji na wypadek śmierci. W przypadku kosztów pogrzebu znaczenie mają rzeczywiście poniesione i udokumentowane wydatki oraz kryterium kosztów pogrzebu odpowiadających przyjętym zwyczajom.

Dyspozycja na rzecz wskazanej osoby

Drugi przypadek dotyczy osoby wskazanej funduszowi przez uczestnika w pisemnej dyspozycji. Po śmierci uczestnika osoba ta może zażądać odkupienia jednostek i wypłaty kwoty uzyskanej z odkupienia w granicach wskazanych w ustawie.

Maksymalna wartość jest powiązana z dwudziestokrotnością przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa GUS, przypadającego na ostatni miesiąc przed śmiercią uczestnika. Jednocześnie wypłata nie może przekroczyć łącznej wartości jednostek zapisanych w jego rejestrze.

Nie ma zatem jednej stałej kwoty limitu właściwej dla wszystkich spraw. Limit trzeba obliczyć według miesiąca śmierci konkretnego uczestnika. Sama dyspozycja może być przez uczestnika w każdym czasie zmieniona albo odwołana.

Wspólny rejestr uczestnika i innej osoby

Art. 111 ust. 2 wyraźnie stanowi, że opisanych wyżej szczególnych zasad nie stosuje się do jednostek uczestnictwa zapisanych we wspólnym rejestrze uczestnika i innej osoby. Jeżeli więc jednostki były zapisane na takim rejestrze, nie wolno automatycznie stosować do nich dyspozycji i limitu przewidzianych w art. 111 ust. 1.

Trzeba wtedy zbadać zasady prowadzenia wspólnego rejestru, prawa drugiej osoby, charakter majątkowy środków oraz dokumentację danego funduszu. Wspólny rejestr należy przy tym odróżnić od sytuacji, w której rejestr był formalnie prowadzony tylko dla zmarłego, ale jednostki mogły należeć do majątku wspólnego małżonków.

Jak ustalić, które jednostki podlegają działowi spadku?

Najbezpieczniej zacząć od dokumentów z TFI, a nie od samego salda widocznego obecnie w rejestrze. Do prawidłowego rozliczenia potrzebne są przede wszystkim:

• stan i liczba jednostek zapisanych w rejestrze na dzień śmierci uczestnika,
• informacja, czy był to rejestr indywidualny czy wspólny,
• treść i status pisemnej dyspozycji uczestnika, jeżeli została złożona,
• informacja o osobie wskazanej w dyspozycji,
• data, kwota i podstawa prawna każdej wypłaty dokonanej po śmierci,
• oddzielna informacja o ewentualnym zwrocie kosztów pogrzebu,
• saldo jednostek pozostałych po realizacji wypłat,
• informacja, jakich dokumentów fundusz wymaga od spadkobierców do wykonania ich praw.

Dopiero na tej podstawie można ustalić, jaka wartość została wyłączona ze spadku na podstawie art. 111 i jaka część praw do jednostek rzeczywiście przypadła spadkobiercom. Podobne problemy przy ustalaniu składników finansowych pozostałych po zmarłym omawia również artykuł o pieniądzach po zmarłym.

Jeżeli wypłata została dokonana jednej osobie, nie należy automatycznie przyjmować ani że cała wypłacona suma należała do spadku, ani że każda wypłata była prawidłowo wyłączona ze spadku. Trzeba sprawdzić podstawę wypłaty, treść dyspozycji, limit oraz rodzaj rejestru.

Dziedziczenie przez żonę i dziecko

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, a do dziedziczenia ustawowego dochodzą żona i jedno dziecko, zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego ich udziały w spadku wynoszą po 1/2. Inaczej może być między innymi w razie testamentu, odrzucenia spadku, niegodności dziedziczenia albo innych okoliczności wpływających na krąg spadkobierców.

Udział 1/2 dotyczy jednak wyłącznie masy spadkowej. Nie daje dziecku prawa do połowy wartości, która została skutecznie wyłączona ze spadku na podstawie art. 111 i przypada osobie wskazanej w dyspozycji.

Trzeba również ustalić, czy jednostki stanowiły majątek osobisty zmarłego, czy mogły należeć do majątku wspólnego małżonków. Sam fakt, że rejestr był prowadzony na nazwisko jednego małżonka, nie zawsze rozstrzyga o przynależności majątkowej środków. Jeżeli jednostki stanowiły majątek wspólny, najpierw należy określić prawa małżonka wynikające ze wspólności majątkowej, a dopiero część należącą do zmarłego rozliczać jako spadek.

Dlatego stwierdzenie, że żona i jedno dziecko dziedziczą po 1/2, nie musi oznaczać, że każde z nich otrzyma po połowie całej ekonomicznej wartości wszystkich jednostek zapisanych przed śmiercią w rejestrze.

Potwierdzenie praw do spadku i dokumenty wymagane przez TFI

W odniesieniu do jednostek, które rzeczywiście weszły do spadku, spadkobiercy muszą wykazać swoje prawa. Służy temu prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowany notarialny akt poświadczenia dziedziczenia albo - w odpowiednich sprawach transgranicznych - europejskie poświadczenie spadkowe.

Zgodnie z art. 1025 Kodeksu cywilnego sąd stwierdza nabycie spadku na wniosek osoby mającej w tym interes. Akt poświadczenia dziedziczenia sporządza notariusz na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

TFI może wymagać między innymi dokumentu potwierdzającego śmierć, dokumentu potwierdzającego prawa spadkobierców, danych identyfikacyjnych oraz dokumentów wymaganych przez własną procedurę realizacji praw po zmarłym uczestniku. Wymogi techniczne warto potwierdzić bezpośrednio w konkretnym TFI.

Dokument potwierdzający dziedziczenie nie jest natomiast podstawą do żądania przez dziecko części kwoty, która prawidłowo przypadła żonie z dyspozycji poza spadkiem. Są to dwa różne tytuły prawne.

Dział spadku i sposób rozliczenia jednostek

Po ustaleniu kręgu spadkobierców i składu masy spadkowej można przeprowadzić dział spadku. Zgodnie z art. 1037 Kodeksu cywilnego dział następuje na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek z nich. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku wymaga aktu notarialnego.

W odniesieniu do jednostek funduszu strony mogą uzgodnić, komu przypadną prawa związane z odziedziczonymi jednostkami, albo rozliczyć środki uzyskane z ich odkupienia. Techniczny sposób wykonania takiego podziału trzeba dostosować do procedury danego funduszu i sposobu prowadzenia rejestru.

Jeżeli spadkobiercy nie osiągną porozumienia, wniosek o dział spadku powinien możliwie precyzyjnie wskazywać skład majątku oraz sposób proponowanego podziału. Przy funduszu warto dołączyć dokumenty pokazujące stan rejestru na dzień śmierci, dyspozycję, wykonane wypłaty i jednostki, które pozostały do rozliczenia.

Wycena jednostek i wypłaty dokonane po śmierci

Przy dziale spadku rozróżnia się skład majątku oraz jego wartość. Co do zasady skład spadku ustala się według chwili jego otwarcia, czyli śmierci spadkodawcy, natomiast wartość składników dla potrzeb działu ocenia się według stanu właściwego dla sprawy i cen aktualnych w chwili dokonywania podziału lub orzekania.

Przy jednostkach uczestnictwa ma to szczególne znaczenie, ponieważ ich wartość może się zmieniać. Dlatego trzeba znać zarówno liczbę jednostek w dniu śmierci, jak i historię późniejszych odkupień oraz aktualną wartość praw, które nadal istnieją.

Jeżeli jednostki zostały odkupione już po śmierci, należy ustalić, kto złożył żądanie, na jakiej podstawie i komu wypłacono pieniądze. Jeżeli podstawą był art. 111, zakres tej wypłaty może pozostawać poza spadkiem. Jeżeli natomiast środki należące do spadku zostały pobrane przez jednego ze spadkobierców, może powstać potrzeba ich rozliczenia z pozostałymi osobami w ramach działu albo na innej właściwej podstawie prawnej.

Podatek - dziedziczenie i dyspozycja to dwa różne tytuły nabycia

Cywilne wyłączenie określonej wartości ze spadku nie oznacza zwolnienia jej z obowiązków podatkowych. Art. 1 ust. 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn wprost obejmuje nabycie jednostek uczestnictwa na podstawie dyspozycji uczestnika funduszu inwestycyjnego otwartego albo specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwartego na wypadek jego śmierci.

Ustawa podatkowa traktuje więc dyspozycję jako samodzielny tytuł nabycia, niezależny od dziedziczenia. Ma to bezpośredni wpływ na moment powstania obowiązku podatkowego i termin zgłoszenia.

Dyspozycja - obowiązek podatkowy powstaje w dniu śmierci

Art. 6 ust. 1 pkt 3a nie uzależnia powstania obowiązku podatkowego od daty, w której TFI technicznie odkupi jednostki ani od dnia przelewu pieniędzy. Dla nabycia na podstawie dyspozycji momentem wskazanym przez ustawę jest śmierć uczestnika funduszu.

Jeżeli osobą wskazaną w dyspozycji jest małżonek, dziecko albo inna osoba należąca do kręgu z art. 4a, może skorzystać ze zwolnienia po spełnieniu ustawowych warunków. Gdy wymagane jest zgłoszenie SD-Z2, należy co do zasady dokonać go w ciągu 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego, czyli w przypadku dyspozycji od śmierci uczestnika.

Ustawa przewiduje wyjątki od obowiązku zgłoszenia, między innymi przy wartości nieprzekraczającej limitu wskazanego w art. 4a ust. 4 w związku z art. 9. Przy ocenie trzeba uwzględniać wartość majątku nabytego od tej samej osoby w okresie wskazanym w ustawie, dlatego nie należy oceniać obowiązku wyłącznie na podstawie jednej wypłaty z TFI.

Jeżeli nabywca dowiedział się o nabyciu dopiero po upływie podstawowego terminu, art. 4a ust. 2 może pozwolić zachować zwolnienie po zgłoszeniu nabycia w terminie liczonym od późniejszego powzięcia wiadomości, pod warunkiem uprawdopodobnienia tej okoliczności.

Dziedziczenie - zmiana obowiązująca od 7 stycznia 2026 r.

Od 7 stycznia 2026 r. art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy podatkowej przewiduje, że przy dziedziczeniu obowiązek podatkowy powstaje z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

Zmiana ma przepisy przejściowe. Nowe brzmienie art. 6 ust. 1 pkt 1 stosuje się do dziedziczenia, jeżeli odpowiednie postanowienie, rejestracja aktu poświadczenia dziedziczenia, wydanie europejskiego poświadczenia spadkowego albo właściwego dokumentu zagranicznego nastąpiły od 7 stycznia 2026 r. W starszych sprawach trzeba sprawdzić wcześniejsze przepisy zamiast automatycznie stosować obecny mechanizm.

To kolejny powód, dla którego nie należy liczyć terminu dla dyspozycji tak samo jak dla dziedziczenia. Jedna osoba może otrzymać część majątku na podstawie dyspozycji, a inną część jako spadkobierca, i dla każdego z tych tytułów bieg terminów trzeba ustalić osobno.

Co w razie spóźnienia ze zgłoszeniem?

Od 7 stycznia 2026 r. obowiązuje art. 4c, który pozwala na wniosek przywrócić termin określony między innymi w art. 4a, jeżeli podatnik uprawdopodobni, że uchybienie nastąpiło bez jego winy. Nie jest to automatyczne przedłużenie terminu i wymaga spełnienia ustawowych warunków.

Przepisy przejściowe przewidują zastosowanie tej regulacji również do niektórych nabyć sprzed 7 stycznia 2026 r., jeżeli termin do zgłoszenia nie upłynął przed dniem wejścia zmiany w życie.

Jeżeli nabywca nie korzysta ze zwolnienia z art. 4a, co do zasady składa zeznanie SD-3 w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego. Dla osoby, która była uprawniona do zwolnienia, ale nie dokonała wymaganego zgłoszenia w terminie, art. 17a ust. 1a przewiduje odrębne zasady ustalania terminu na złożenie zeznania po utracie możliwości skorzystania ze zwolnienia albo po odmowie przywrócenia terminu.

Ministerstwo Finansów wskazuje również, że nabycia z różnych tytułów należy rozliczać odrębnie. Jeżeli ta sama osoba dziedziczy część majątku i dodatkowo otrzymuje wartość z dyspozycji na wypadek śmierci, nie należy zakładać, że jedno zgłoszenie dotyczące spadku automatycznie obejmuje również dyspozycję.

Jak postępować krok po kroku?

1. Ustal rodzaj rejestru. Sprawdź, czy jednostki były zapisane w indywidualnym rejestrze zmarłego, czy we wspólnym rejestrze z inną osobą.
2. Uzyskaj dane z TFI. Poproś o stan jednostek na dzień śmierci, informacje o dyspozycji, podstawie wypłat, zwrocie kosztów pogrzebu i saldzie po wykonanych operacjach.
3. Oddziel zakres art. 111. Ustal wartość objętą kosztami pogrzebu oraz dyspozycją i sprawdź ustawowy limit właściwy dla miesiąca śmierci.
4. Zbadaj charakter majątkowy jednostek. Przy małżonkach sprawdź, czy jednostki należały do majątku osobistego czy wspólnego.
5. Potwierdź prawa spadkobierców. Uzyskaj prawomocne postanowienie sądu, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia albo właściwe europejskie poświadczenie spadkowe.
6. Ustal skład i wartość spadku. Do działu włącz tylko prawa, które po zastosowaniu szczególnych przepisów rzeczywiście pozostały w masie spadkowej.
7. Przeprowadź dział. Przy zgodzie wszystkich spadkobierców możliwa jest umowa, a przy sporze - postępowanie sądowe.
8. Rozlicz podatki według tytułu nabycia. Osobno sprawdź termin i formularz dla dziedziczenia oraz osobno dla dyspozycji na wypadek śmierci.

FAQ

Czy dyspozycja na wypadek śmierci wchodzi do spadku?

W zakresie objętym art. 111 ustawy o funduszach inwestycyjnych - nie. Przepis wyłącza ze spadku wartości objęte szczególnym uprawnieniem wynikającym z dyspozycji, z uwzględnieniem ustawowego limitu. Trzeba jednak sprawdzić treść dyspozycji, rodzaj rejestru i wartość jednostek.

Czy dziecko ma udział w wypłacie dokonanej na rzecz żony?

Nie tylko dlatego, że jest spadkobiercą. Jeżeli żona była osobą wskazaną w skutecznej dyspozycji, a wartość mieści się w zakresie art. 111, ta część nie jest dzielona według udziałów spadkowych. Dziecko uczestniczy w podziale składników należących do spadku.

Co dzieje się z wartością ponad limit dyspozycji?

Dyspozycja z art. 111 nie może zostać zrealizowana ponad ustawową granicę ani ponad wartość jednostek zapisanych w rejestrze. Jednostki pozostające poza zakresem szczególnego wyłączenia co do zasady podlegają dziedziczeniu i powinny zostać uwzględnione przy ustalaniu masy spadkowej.

Czy art. 111 działa przy wspólnym rejestrze?

Nie w zakresie określonym w ust. 1. Art. 111 ust. 2 wprost wyłącza jego zastosowanie do jednostek zapisanych we wspólnym rejestrze uczestnika i innej osoby. W takim przypadku trzeba odrębnie ustalić prawa do rejestru i zasady jego rozliczenia.

Jaki podatek dotyczy dyspozycji funduszu na wypadek śmierci?

Ustawa o podatku od spadków i darowizn w art. 1 ust. 2 wprost obejmuje nabycie jednostek uczestnictwa na podstawie takiej dyspozycji. Osoby z najbliższej rodziny, w tym małżonek i dzieci, mogą skorzystać ze zwolnienia z art. 4a, jeżeli spełnią jego warunki.

Kiedy powstaje obowiązek podatkowy przy dyspozycji?

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 3a - z chwilą śmierci uczestnika funduszu. Późniejsza data realizacji dyspozycji przez TFI nie przesuwa sama przez się tego momentu. Jeżeli osoba uprawniona dowiedziała się o nabyciu później, trzeba sprawdzić warunki szczególnej regulacji z art. 4a ust. 2.

Czy termin podatkowy dla spadku i dyspozycji jest taki sam?

Nie. Przy dyspozycji punktem wyjścia jest śmierć uczestnika. Przy dziedziczeniu, według aktualnego art. 6 ust. 1 pkt 1 i z uwzględnieniem przepisów przejściowych, obowiązek podatkowy jest związany z prawomocnym stwierdzeniem nabycia spadku, rejestracją aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniem europejskiego poświadczenia spadkowego.

Jakie dokumenty z TFI są najważniejsze?

Przede wszystkim stan rejestru na dzień śmierci, informacja o rodzaju rejestru, treść dyspozycji, data i podstawa każdej wypłaty, kwota wypłaty z dyspozycji i kosztów pogrzebu oraz saldo jednostek pozostałych po tych operacjach.