Testament, zapis windykacyjny czy dożywocie?

Testament na żonę a prawa dzieci męża

W opisanej sytuacji mieszkanie nabyte przez męża przed ślubem najczęściej stanowi jego majątek osobisty. Oznacza to, że mąż może rozporządzić nim na wypadek śmierci, na przykład powołując żonę do całości spadku w testamencie albo ustanawiając na jej rzecz zapis windykacyjny mieszkania.

Jeżeli mąż sporządzi testament i powoła żonę do całości spadku, żona zostanie spadkobiercą testamentowym, co bywa porównywane do sytuacji, w której rozważa się mieszkanie po śmierci męża bez dzieci. Dzieci z pierwszego małżeństwa nie będą wtedy dziedziczyć z ustawy, ale co do zasady zachowają prawo do zachowku; szerzej o tym, jak wygląda dziecko z poprzedniego małżeństwa a spadek. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie prawem do konkretnego pokoju, udziału w mieszkaniu czy określonej rzeczy.

Przy dziedziczeniu ustawowym po mężu, który pozostawia żonę i dwoje dzieci, każde z nich dziedziczyłoby zasadniczo po 1/3 spadku. Jeżeli dzieci są dorosłe i nie są trwale niezdolne do pracy, ich zachowek wynosi zwykle połowę wartości udziału spadkowego, czyli po 1/6 wartości substratu zachowku dla każdego dziecka. Jeżeli uprawniony byłby małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi co do zasady 2/3 udziału spadkowego.

W praktyce oznacza to, że testament na żonę zabezpiecza jej pozycję jako spadkobiercy, ale nie eliminuje ryzyka roszczeń finansowych dzieci męża. Warto też pamiętać, że do obliczenia zachowku mogą mieć znaczenie nie tylko składniki spadku, lecz także określone darowizny i zapisy windykacyjne, jeżeli przepisy nakazują je doliczyć.

Przeczytaj również: konkubinat i dzieci a dziedziczenie domu

Zobacz również: zapis windykacyjny a zachowek

Zapis windykacyjny mieszkania dla żony

Zapis windykacyjny polega na tym, że wskazana osoba nabywa określony przedmiot z chwilą śmierci spadkodawcy. W przypadku mieszkania oznacza to, że żona może stać się właścicielką lokalu bez konieczności działu spadku obejmującego tę nieruchomość. Następnie trzeba jednak zadbać o formalne potwierdzenie nabycia i wpis prawa własności w księdze wieczystej.

Kluczowa różnica formalna jest taka, że zapis windykacyjny można ustanowić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Testament własnoręczny nie wystarczy do skutecznego ustanowienia zapisu windykacyjnego.

Zapis windykacyjny może być korzystny wtedy, gdy mężowi zależy na tym, aby konkretne mieszkanie przypadło żonie bez późniejszego sporu o podział tego składnika. Nie oznacza to jednak, że dzieci męża automatycznie tracą prawo do zachowku. Wartość mieszkania objętego zapisem windykacyjnym może wpływać na obliczenie zachowku, a w określonych sytuacjach osoba, która otrzymała zapis, może odpowiadać za jego zapłatę na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Co z samochodem i pieniędzmi na wspólnym koncie?

Samochód kupiony w trakcie małżeństwa oraz środki na wspólnym rachunku bankowym trzeba ocenić według zasad ustroju majątkowego małżeńskiego i źródła finansowania. Jeżeli małżonkowie pozostają we wspólności ustawowej, składniki nabyte w czasie małżeństwa zwykle należą do majątku wspólnego, chyba że zostały sfinansowane z majątku osobistego albo zachodzi inna ustawowa podstawa wyłączenia, na przykład intercyza a spadek i zachowek.

Po śmierci jednego z małżonków najpierw ustala się, jaka część majątku wspólnego przypada żyjącemu małżonkowi. Dopiero udział zmarłego w majątku wspólnym oraz jego majątek osobisty tworzą spadek. Dlatego mieszkanie męża sprzed ślubu, samochód i pieniądze na rachunku mogą być rozliczane inaczej.

Wspólny rachunek bankowy nie zawsze rozstrzyga, do kogo ekonomicznie należą środki. Znaczenie mogą mieć pochodzenie pieniędzy, treść umowy rachunku, małżeński ustrój majątkowy oraz ewentualne dyspozycje bankowe. W sprawach spadkowych warto ustalić te kwestie przed wyborem testamentu albo zapisu windykacyjnego.

Umowa dożywocia jako sposób przekazania mieszkania

Umowa dożywocia to umowa zawierana za życia właściciela nieruchomości. Właściciel przenosi własność mieszkania na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić mu dożywotnie utrzymanie. Co do zasady obejmuje to przyjęcie jako domownika, dostarczanie wyżywienia, mieszkania, światła i opału, zapewnienie pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom, chyba że strony inaczej uregulują zakres świadczeń w akcie notarialnym.

Jeżeli mąż zawrze z żoną ważną umowę dożywocia dotyczącą mieszkania stanowiącego jego majątek osobisty, własność lokalu przejdzie na żonę już za życia męża. Mieszkanie nie będzie wtedy składnikiem spadku po mężu. Z tego powodu umowa dożywocia bywa w praktyce korzystniejsza od testamentu i zapisu windykacyjnego, gdy celem jest ograniczenie ryzyka roszczeń o zachowek związanych z konkretną nieruchomością.

Nie należy jednak traktować dożywocia jako czysto technicznego sposobu przepisania mieszkania. Jest to umowa odpłatna i wzajemna, która powinna odpowiadać rzeczywistemu zamiarowi stron. Jeżeli umowa byłaby pozorna albo w rzeczywistości ukrywała darowiznę, mogłaby stać się przedmiotem sporu po śmierci męża, a wówczas spadkobiercy mogą podważyć dożywocie.

Umowa dożywocia wymaga aktu notarialnego. Po jej zawarciu konieczny jest wpis nowego właściciela do księgi wieczystej. Trzeba też uwzględnić koszty notarialne, sądowe i podatkowe, w tym możliwy podatek od czynności cywilnoprawnych.

Czego nie załatwi samo wydziedziczenie?

Jeżeli celem jest pozbawienie dzieci zachowku, samo pominięcie ich w testamencie nie wystarczy. Wydziedziczenie jest dopuszczalne tylko z przyczyn przewidzianych w Kodeksie cywilnym, na przykład przy uporczywym postępowaniu sprzecznym z zasadami współżycia społecznego, uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy albo przy określonych ciężkich naruszeniach wobec spadkodawcy lub bliskich mu osób.

Nie można skutecznie wydziedziczyć dziecka tylko dlatego, że spadkodawca chce przekazać cały majątek żonie. Jeżeli nie ma ustawowych podstaw wydziedziczenia, taki zapis w testamencie może zostać zakwestionowany.

Innym rozwiązaniem jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zrzeczenie się prawa do zachowku, ale wymaga ona zgody danego dziecka i formy aktu notarialnego. Nie jest to więc jednostronna decyzja męża.

Co będzie najkorzystniejsze dla żony?

Jeżeli priorytetem jest prostota i możliwość rozporządzenia całym majątkiem na wypadek śmierci, testament powołujący żonę do całości spadku jest rozwiązaniem najprostszym. Nie chroni jednak przed zachowkiem dzieci.

Jeżeli najważniejsze jest to, aby żona nabyła dokładnie mieszkanie męża, zapis windykacyjny w testamencie notarialnym daje mocniejszy skutek rzeczowy niż zwykłe powołanie do spadku. Nadal jednak nie usuwa problemu zachowku.

Jeżeli mąż jest gotów przenieść własność mieszkania już teraz, a żona rzeczywiście ma zapewnić mu dożywotnie utrzymanie, umowa dożywocia może być najbezpieczniejsza w odniesieniu do tego mieszkania. Trzeba jednak pamiętać, że mąż przestanie być właścicielem lokalu od chwili zawarcia umowy, a żona przyjmie konkretne obowiązki wobec niego.

W praktyce często warto połączyć rozwiązania: na przykład rozważyć dożywocie dla mieszkania oraz testament regulujący pozostały majątek. Ostateczna decyzja powinna uwzględniać wartość mieszkania, wysokość środków pieniężnych, udział w samochodzie, relacje z dziećmi oraz to, czy żona będzie w stanie zapłacić ewentualny zachowek.

FAQ

Czy zapis windykacyjny chroni przed zachowkiem?

Nie. Zapis windykacyjny może skutecznie przenieść mieszkanie na żonę z chwilą śmierci męża, ale nie wyłącza sam przez się roszczeń dzieci o zachowek. Wartość zapisu może mieć znaczenie przy obliczeniach.

Czy testament na żonę wystarczy, aby dzieci nic nie dostały?

Testament może spowodować, że dzieci nie odziedziczą przedmiotów ze spadku. Nie oznacza to jednak, że tracą prawo do zachowku. Jeżeli są uprawnione, mogą żądać od spadkobiercy zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej.

Czy umowa dożywocia zawsze jest najlepsza?

Nie zawsze. Jest korzystna wtedy, gdy strony rzeczywiście chcą przenieść własność mieszkania za życia w zamian za utrzymanie. Jeżeli mąż chce zachować pełną własność mieszkania do śmierci, dożywocie może nie odpowiadać jego potrzebom.

Czy dzieci męża mogą żądać udziału w mieszkaniu?

Jeżeli mieszkanie przypadnie żonie na podstawie testamentu albo zapisu windykacyjnego, typowym roszczeniem dzieci będzie zachowek w pieniądzu, a nie żądanie udziału w lokalu. Inaczej może być, jeżeli testament okaże się nieważny albo nie obejmie danego składnika.

Czy można rozłożyć zachowek na raty?

W określonych przypadkach osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może domagać się odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty albo wyjątkowo jego obniżenia. Decydują konkretne okoliczności, w tym sytuacja zobowiązanego i uprawnionego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności przepisy o dziedziczeniu, zachowku, zapisie windykacyjnym, zrzeczeniu się dziedziczenia oraz umowie dożywocia.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności przepisy o majątku wspólnym i majątkach osobistych małżonków.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.