Działka w spadku po ojcu a majątek małżonków

Co wchodzi w skład spadku po ojcu?

Do spadku po ojcu wchodzą prawa i obowiązki majątkowe, które należały do niego w chwili śmierci. W przypadku nieruchomości trzeba więc najpierw ustalić, czy ojciec był właścicielem całej działki, czy tylko udziału w działce należącej do majątku wspólnego małżonków.

Jeżeli działka zapisana na ojca rzeczywiście stanowiła jego majątek osobisty, cała nieruchomość wchodzi do spadku. Przy dziedziczeniu ustawowym przez żonę i dwoje dzieci każdy z tych spadkobierców dziedziczy po 1/3 udziału.

Jeżeli jednak działka została kupiona w czasie małżeństwa ze środków wspólnych, to co do zasady należała do majątku wspólnego rodziców, nawet wtedy, gdy w akcie notarialnym i księdze wieczystej wpisano tylko ojca. W takim wariancie do spadku wchodzi najczęściej 1/2 udziału ojca, a druga 1/2 pozostaje własnością matki. Z tej ojcowskiej połowy żona i dzieci dziedziczą po 1/3, co daje matce łącznie 2/3 udziału w nieruchomości, a każdemu dziecku po 1/6.

Czy działka zapisana na matkę wchodzi do spadku?

Działka zapisana na matkę nie wchodzi do spadku po ojcu tylko dlatego, że została nabyta w trakcie małżeństwa. Nie wchodzi też do spadku wyłącznie dlatego, że rodzice mieli wspólność majątkową. Decydujące jest to, czy ojciec miał w tej działce udział wynikający z majątku wspólnego.

Jeżeli matka kupiła działkę za środki z majątku osobistego, na przykład za pieniądze otrzymane w darowiźnie, ze spadku albo ze sprzedaży nieruchomości nabytej przed ślubem, działka może stanowić jej majątek osobisty. Wtedy nie należy do spadku po ojcu.

Jeżeli natomiast działka została kupiona w czasie trwania wspólności ustawowej za pieniądze wspólne, na przykład z wynagrodzeń małżonków, oszczędności zgromadzonych w małżeństwie albo dochodów z majątku wspólnego, to co do zasady stanowi majątek wspólny. W takim przypadku ojciec miał w niej udział, który po jego śmierci podlega dziedziczeniu.

Zobacz również: czy spadek wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków

Majątek wspólny i majątek osobisty małżonków

Zgodnie z aktualnymi zasadami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, jeżeli nie zawarli oni umowy majątkowej małżeńskiej. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Do majątku osobistego każdego z małżonków należą natomiast między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, oraz przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

W praktyce oznacza to, że nieruchomość kupiona w trakcie małżeństwa może należeć do jednej z trzech kategorii:

• majątku wspólnego obojga małżonków, mimo że w księdze wieczystej wpisano tylko jednego z nich,
• majątku osobistego męża, jeżeli została nabyta za środki z jego majątku osobistego,
• majątku osobistego żony, jeżeli została nabyta za środki z jej majątku osobistego.

Dlatego w sprawie spadkowej nie wystarczy sprawdzić, kto widnieje w księdze wieczystej. Trzeba ustalić, kiedy działka została nabyta, z jakich pieniędzy ją kupiono, co zapisano w akcie notarialnym i czy istnieją dokumenty potwierdzające źródło finansowania.

Znaczenie źródła pieniędzy na zakup działki

Najważniejsze znaczenie ma pochodzenie środków przeznaczonych na zakup nieruchomości. Jeżeli pieniądze pochodziły z majątku wspólnego, nieruchomość co do zasady powinna być traktowana jako wspólna. Jeżeli pieniądze pochodziły z majątku osobistego jednego z małżonków, nieruchomość może należeć wyłącznie do tego małżonka.

W orzecznictwie przyjmuje się, że samo nabycie składnika majątkowego w czasie trwania małżeństwa może uzasadniać faktyczne założenie, że wszedł on do majątku wspólnego. Osoba, która twierdzi inaczej, powinna wykazać, że zakup nastąpił z majątku osobistego. Na znaczenie takiego dowodzenia wskazywał między innymi Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 maja 1985 r., sygn. akt III CRN 119/85.

Dowodami mogą być w szczególności: umowy darowizny, postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, akty poświadczenia dziedziczenia, umowy sprzedaży składników majątku osobistego, potwierdzenia przelewów, zapisy w akcie notarialnym oraz dokumenty bankowe. Im dłuższy czas upłynął od zakupu, tym większe znaczenie ma staranne odtworzenie dokumentacji.

Surogacja, czyli zakup za majątek osobisty

Surogacja oznacza sytuację, w której jeden składnik majątku osobistego zostaje zastąpiony innym składnikiem. Przykładowo małżonek sprzedaje mieszkanie nabyte przed ślubem, a następnie za uzyskane pieniądze kupuje działkę w trakcie małżeństwa. Jeżeli związek między tymi środkami a zakupem działki zostanie wykazany, działka może pozostać majątkiem osobistym tego małżonka.

Nie wystarczy jednak samo twierdzenie, że pieniądze pochodziły sprzed małżeństwa albo z darowizny. Osoba powołująca się na surogację powinna wskazać konkretne źródło środków i przedstawić dowody pozwalające prześledzić przepływ pieniędzy.

Jeżeli ojciec kupił działkę za pieniądze ze swojego majątku osobistego, cała działka wchodzi do spadku po nim. Jeżeli kupił ją ze środków wspólnych, mimo wpisu tylko na ojca, do spadku wchodzi tylko jego udział w majątku wspólnym. Analogicznie należy ocenić działkę zapisaną na matkę.

Niezgodność księgi wieczystej ze stanem rzeczywistym

Księga wieczysta ma duże znaczenie praktyczne, ale wpis właściciela nie zawsze odzwierciedla rzeczywisty stan prawny. Jeżeli nieruchomość została wpisana tylko na jednego małżonka, choć powinna należeć do majątku wspólnego, może powstać niezgodność między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym.

W takiej sytuacji możliwe jest żądanie usunięcia niezgodności na podstawie art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 marca 1981 r., sygn. akt III CRN 3/81, wskazywał, że małżonek może domagać się uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, gdy nieruchomość wpisano wyłącznie na drugiego małżonka, mimo że należy do majątku wspólnego.

Po śmierci jednego z małżonków problem ten może pojawić się w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, dziale spadku, podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej albo w odrębnym procesie o uzgodnienie księgi wieczystej. Wybór właściwego trybu zależy od tego, czego żądają spadkobiercy i jakie dokumenty są dostępne.

Zobacz również: jak obliczyć udział w nieruchomości po spadku

Jak obliczyć udziały żony i dzieci?

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, a spadkobiercami są żona oraz dwoje dzieci, dziedziczenie ustawowe następuje w częściach równych. Każde z nich dziedziczy po 1/3 spadku. Udział małżonka nie może być jednak mniejszy niż 1/4 całego spadku, co ma znaczenie przy większej liczbie dzieci. Krąg spadkobierców może też wyglądać inaczej w nietypowych sytuacjach rodzinnych, na przykład gdy w grę wchodzi adopcja a spadek po biologicznym ojcu.

W opisanym układzie najczęściej możliwe są dwa podstawowe warianty:

• działka była majątkiem osobistym ojca - matka, Pan lub Pani oraz brat dziedziczą po 1/3 udziału w całej działce,
• działka była majątkiem wspólnym rodziców - matka zachowuje swoją połowę z majątku wspólnego i dziedziczy 1/3 z połowy ojca, czyli łącznie ma 2/3 udziału, a każde dziecko ma po 1/6 udziału.

Takie same zasady należy odpowiednio zastosować do działki zapisanej na matkę. Jeżeli była jej majątkiem osobistym, nie wchodzi do spadku po ojcu. Jeżeli była majątkiem wspólnym, do spadku wchodzi udział ojca, mimo że nie figurował on jako właściciel w księdze wieczystej.

Co zrobić przed działem spadku?

Przed złożeniem wniosku o dział spadku warto zebrać dokumenty dotyczące obu działek. Potrzebne mogą być odpisy ksiąg wieczystych, akty notarialne zakupu, umowy darowizny, dokumenty spadkowe, potwierdzenia przelewów, dokumenty sprzedaży wcześniejszych nieruchomości oraz ewentualne oświadczenia złożone przy akcie notarialnym.

Jeżeli spadkobiercy są zgodni, mogą ustalić skład spadku i dokonać działu spadku u notariusza, o ile w grę wchodzi nieruchomość i wszyscy zgadzają się co do sposobu podziału. Jeżeli istnieje spór o to, czy działka była wspólna, czy osobista, sprawa zwykle wymaga postępowania sądowego.

Zobacz również: czy działka ROD podlega dziedziczeniu

FAQ

Czy działka zapisana tylko na mamę może wejść do spadku po ojcu?

Tak, ale tylko wtedy, gdy w rzeczywistości należała do majątku wspólnego rodziców. Jeżeli została kupiona za środki wspólne w czasie małżeństwa, ojciec mógł mieć w niej udział mimo braku wpisu w księdze wieczystej.

Czy wpis w księdze wieczystej rozstrzyga, do kogo należy działka?

Nie zawsze. Wpis w księdze wieczystej jest bardzo ważny, ale może być niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Przy majątku małżonków kluczowe jest także źródło finansowania zakupu.

Ile dziedziczy żona i dwoje dzieci po ojcu?

Przy dziedziczeniu ustawowym żona i dwoje dzieci dziedziczą po 1/3 spadku. Jeżeli jednak nieruchomość była majątkiem wspólnym małżonków, najpierw trzeba oddzielić udział matki z majątku wspólnego, a dopiero potem dzielić udział ojca.

Czy nieruchomość kupiona w małżeństwie zawsze jest wspólna?

Nie. Nieruchomość kupiona w małżeństwie może być majątkiem osobistym jednego małżonka, jeżeli została nabyta za środki z jego majątku osobistego, na przykład ze spadku, darowizny albo sprzedaży rzeczy należącej do niego przed ślubem.

Co zrobić, gdy spadkobiercy nie zgadzają się co do działki?

Należy zebrać dokumenty dotyczące zakupu i źródła finansowania, a następnie rozważyć postępowanie sądowe o dział spadku, podział majątku wspólnego albo uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Podsumowanie

W opisanej sprawie nie da się bez dokumentów przesądzić wyłącznie na podstawie wpisu w księdze wieczystej, czy działka matki wchodzi do spadku po ojcu i jaka część działki ojca przypada spadkobiercom. Jeżeli działka ojca była jego majątkiem osobistym, żona i dwoje dzieci dziedziczą po 1/3. Jeżeli była majątkiem wspólnym rodziców, do spadku wchodzi tylko udział ojca, a matka oprócz dziedziczenia zachowuje także swój udział z majątku wspólnego.

Najważniejsze jest ustalenie, z jakich pieniędzy kupiono obie działki. To źródło finansowania, a nie sam wpis w księdze wieczystej, najczęściej decyduje o tym, czy nieruchomość jest majątkiem osobistym jednego małżonka, czy majątkiem wspólnym.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
3. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r., sygn. akt III CRN 119/85
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1981 r., sygn. akt III CRN 3/81

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.