Odrzucenie spadku w imieniu dziecka mieszkającego w Niemczech

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka mieszkającego w Niemczech

W opisanej sytuacji rodzic odrzucił spadek po swoim ojcu, a następnie do dziedziczenia może zostać powołane małoletnie dziecko. Problem polega na tym, że dziecko nie mieszka w Polsce, ma wyłącznie obywatelstwo niemieckie, a drugi rodzic również jest obywatelem Niemiec. Taki stan faktyczny wymaga rozdzielenia dwóch kwestii: samego prawa spadkowego oraz zgody na dokonanie czynności w imieniu dziecka.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest czynnością dotyczącą jego majątku. W prawie polskim przez lata traktowano ją jako czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka, wymagającą zezwolenia sądu. Obecnie zasada ta została istotnie złagodzona, ale nie w każdej sprawie i nie zawsze przed polskim sądem. Schemat jest tu zbliżony do tego, jak działa odrzucenie spadku przez wnuki w 2026, gdy po odrzuceniu przez rodzica do dziedziczenia wchodzą kolejni zstępni.

Jeżeli sprawa ma element transgraniczny w sprawie spadkowej, w pierwszej kolejności trzeba ustalić: gdzie dziecko ma zwykły pobyt, jakie obywatelstwo posiada, gdzie toczy się albo może toczyć postępowanie spadkowe oraz czy spadkodawca mieszkał w Polsce, czy za granicą.

Przygotowując dokumenty dla sądu lub notariusza, można skorzystać z omówienia, co napisać we wniosku o odrzucenie spadku w imieniu dziecka.

Czy polski sąd jest właściwy, gdy dziecko mieszka w Niemczech?

W relacjach między Polską a Niemcami znaczenie ma obecnie rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, czyli tzw. Bruksela II ter. Zgodnie z jego ogólną zasadą sądy państwa członkowskiego mają jurysdykcję w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej dotyczących dziecka, które ma zwykły pobyt w tym państwie w chwili wszczęcia postępowania. Przy dziecku mieszkającym stale w Niemczech będzie to więc zasadniczo sąd niemiecki.

Polskie przepisy krajowe prowadzą do podobnego wniosku. Zgodnie z art. 1106³ Kodeksu postępowania cywilnego do jurysdykcji krajowej należą sprawy z zakresu stosunków między rodzicami a dziećmi, jeżeli dziecko ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w Polsce albo jeżeli wnioskodawca i dziecko są obywatelami polskimi. W opisanym przypadku dziecko nie ma polskiego obywatelstwa i nie ma zwykłego pobytu w Polsce.

Oznacza to, że samodzielny wniosek do polskiego sądu opiekuńczego o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu takiego dziecka może zostać odrzucony z powodu braku jurysdykcji. Nie należy więc zakładać, że wystarczy złożyć wniosek do sądu rejonowego w Polsce tylko dlatego, że spadkodawca był Polakiem albo spadek znajduje się w Polsce.

Trzeba jednak pamiętać o ważnym wyjątku praktycznym. Jeżeli w Polsce toczy się postępowanie spadkowe, rozporządzenie 2019/1111 przewiduje możliwość rozstrzygnięcia kwestii incydentalnej dotyczącej zgody na czynność w imieniu dziecka w ramach takiego postępowania. W praktyce każdorazowo wymaga to sprawdzenia, czy sprawa rzeczywiście mieści się w tym wyjątku i czy sąd polski prowadzi postępowanie spadkowe.

Co zmieniły polskie przepisy o odrzuceniu spadku przez dziecko?

Od 15 listopada 2023 r. art. 101 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje istotne uproszczenie. Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, rodzic może w określonych przypadkach odrzucić spadek w imieniu dziecka bez uzyskiwania zezwolenia sądu.

Warunki są jednak konkretne. Rodzic musi mieć władzę rodzicielską w tym zakresie, czynność powinna być dokonana wspólnie przez rodziców albo za zgodą drugiego rodzica, któremu także przysługuje władza rodzicielska, a przy występowaniu innych zstępnych rodziców należy uwzględnić również ich sytuację. W braku zgody drugiego rodzica albo gdy dziecko dziedziczy z innego tytułu, zezwolenie sądu może nadal być konieczne.

W polskiej procedurze dodano także art. 640¹ Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli zgoda na proste przyjęcie albo odrzucenie spadku przez dziecko jest potrzebna w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, wydaje ją sąd spadku. Ma to uprościć sytuacje, w których sprawa spadkowa już toczy się przed sądem.

W praktyce oznacza to, że odrzucenie spadku w imieniu dzieci po wcześniejszym odrzuceniu przez rodzica bywa dziś prostsze niż przed 15 listopada 2023 r. Nie zwalnia to jednak z oceny, czy w konkretnej sprawie stosuje się prawo polskie, czy niemieckie, oraz jaki organ jest właściwy.

Jak wygląda sytuacja według prawa niemieckiego?

Jeżeli dziecko ma zwykły pobyt w Niemczech, właściwy w sprawach dotyczących ochrony jego interesów majątkowych będzie najczęściej niemiecki sąd rodzinny. W prawie niemieckim znaczenie ma m.in. § 1643 BGB, który określa, kiedy rodzice potrzebują zgody sądu rodzinnego na czynności dotyczące majątku dziecka.

Przy odrzuceniu spadku prawo niemieckie przewiduje także wyjątki. Jeżeli powołanie dziecka do spadku następuje dopiero wskutek odrzucenia spadku przez rodzica reprezentującego dziecko, zgoda sądu rodzinnego może nie być wymagana, chyba że zachodzi szczególny przypadek wskazany w § 1643 BGB, w szczególności gdy rodzic był powołany do spadku obok dziecka. Dlatego przed złożeniem oświadczenia warto zweryfikować niemiecką procedurę w Nachlassgericht albo Familiengericht.

Jeżeli spadek jest po osobie zmarłej w Polsce, a dziecko mieszka w Niemczech, mogą równolegle pojawić się elementy prawa polskiego, niemieckiego i unijnego. Sam fakt, że dziecko jest obywatelem Niemiec, nie rozstrzyga jeszcze całej sprawy spadkowej, ale jest bardzo ważny dla oceny jurysdykcji w sprawach dotyczących czynności rodziców w imieniu dziecka.

Termin na odrzucenie spadku

Według prawa polskiego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Jeżeli oświadczenie nie zostanie złożone w terminie, spadkobierca co do zasady przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Szczegółowe zasady, według których liczy się termin na odrzucenie spadku, omawiamy w odrębnym artykule.

W sprawie dziecka termin zwykle zaczyna biec od momentu, w którym jego przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko zostało powołane do spadku, najczęściej po odrzuceniu spadku przez rodzica. Jeżeli konieczna jest zgoda sądu, szybkie złożenie właściwego wniosku ma kluczowe znaczenie. W polskim orzecznictwie przyjmuje się, że złożenie wniosku o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego wpływa na bieg terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zastosowanie znajduje prawo niemieckie, trzeba pamiętać o odmiennych terminach. Zasadą w BGB jest 6-tygodniowy termin na odrzucenie spadku, ale termin wynosi 6 miesięcy m.in. wtedy, gdy spadkodawca miał ostatnie miejsce zamieszkania wyłącznie za granicą albo gdy spadkobierca przebywa za granicą w chwili rozpoczęcia biegu terminu. W sprawach polsko-niemieckich nie należy więc automatycznie przyjmować jednego terminu bez analizy prawa właściwego.

Gdzie i jak złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

W prawie polskim oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Można je także złożyć na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Osoba mieszkająca za granicą może skorzystać z pomocy konsula RP w zakresie poświadczenia podpisu pod oświadczeniem, ale trzeba dopilnować, aby dokument trafił do właściwego sądu spadku w terminie.

W przypadku małoletniego dziecka należy dołączyć dokumenty potwierdzające umocowanie rodzica do działania w imieniu dziecka, akt urodzenia dziecka, dokumenty dotyczące odrzucenia spadku przez rodzica, a w sprawach zagranicznych często także tłumaczenia przysięgłe. Jeżeli sprawa ma być prowadzona w Niemczech, potrzebne dokumenty i forma oświadczenia powinny zostać ustalone według wymagań niemieckiego sądu albo notariusza.

W praktyce najbezpieczniejsza kolejność działań jest następująca: najpierw ustalić, jakie prawo rządzi dziedziczeniem po zmarłym, następnie sprawdzić właściwy organ dla czynności dotyczącej dziecka, a dopiero potem składać oświadczenie albo wniosek o zgodę. W sprawach rodzin polsko-niemieckich pośpiech nie powinien oznaczać składania wniosku do przypadkowego sądu.

FAQ

Czy dziecko mieszkające w Niemczech musi odrzucić spadek po dziadku z Polski?

Nie zawsze. Najpierw trzeba ustalić, czy dziecko w ogóle zostało powołane do spadku oraz czy spadek jest zadłużony albo niekorzystny. Jeżeli rodzic odrzucił spadek, dziecko może wejść w jego miejsce, ale szczegóły zależą od podstawy dziedziczenia.

Czy polski sąd opiekuńczy wyda zgodę na odrzucenie spadku za dziecko z Niemiec?

Jeżeli dziecko ma zwykły pobyt w Niemczech i nie ma polskiego obywatelstwa, polski sąd opiekuńczy co do zasady nie będzie właściwy w samodzielnej sprawie o zgodę. Możliwe są jednak szczególne sytuacje, zwłaszcza gdy w Polsce toczy się postępowanie spadkowe.

Czy po zmianach z 2023 r. zawsze można odrzucić spadek za dziecko bez sądu?

Nie. Uproszczenie dotyczy przede wszystkim sytuacji, gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i spełnione są warunki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W innych przypadkach zgoda sądu może nadal być potrzebna.

Czy termin wynosi zawsze 6 miesięcy?

W prawie polskim zasadą jest 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania do spadku. W prawie niemieckim podstawowy termin jest krótszy, ale przy określonych sprawach zagranicznych może wynosić 6 miesięcy. Dlatego w sprawach polsko-niemieckich termin trzeba ustalić indywidualnie.

Czy konsul RP może pomóc w odrzuceniu spadku?

Tak, konsul może poświadczyć własnoręczność podpisu pod oświadczeniem o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Nie oznacza to jednak automatycznie, że sprawa jest zakończona. Dokument powinien trafić do właściwego sądu albo organu w terminie.

Podsumowanie

W sprawie dziecka mieszkającego w Niemczech nie należy ograniczać się do polskiego schematu: rodzic odrzuca spadek, potem składa wniosek do sądu opiekuńczego. Obecnie trzeba uwzględnić unijne zasady jurysdykcji, niemieckie przepisy dotyczące zgody sądu rodzinnego oraz polskie zmiany obowiązujące od 15 listopada 2023 r.

Jeżeli dziecko ma wyłącznie obywatelstwo niemieckie i zwykły pobyt w Niemczech, właściwym kierunkiem będzie najczęściej ustalenie procedury w Niemczech. Jeżeli jednak w Polsce toczy się postępowanie spadkowe, trzeba dodatkowo rozważyć, czy polski sąd spadku może rozstrzygnąć określoną kwestię w ramach tego postępowania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 101 - aktualne brzmienie przepisu
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 569, art. 583, art. 640, art. 640¹, art. 641, art. 1106³ i art. 1143 - ISAP
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 i art. 1018 - ISAP
4. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. - EUR-Lex
5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. - EUR-Lex
6. Bürgerliches Gesetzbuch, § 1643 i § 1944 - Gesetze im Internet
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2013 r., sygn. akt I CSK 329/13.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.