Propozycja ugody w sprawie zachowku

Czy można zaproponować ugodę przed pozwem o zachowek?

Tak. Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może sama wyjść z propozycją ugodową, zanim uprawnieni złożą pozew. W praktyce jest to często najlepszy pierwszy krok, jeżeli nie kwestionujesz samego prawa do zachowku, ale chcesz zapłacić tylko kwotę prawidłowo obliczoną.

Propozycja powinna być konkretna. W piśmie warto wskazać, po którym spadkodawcy liczony jest zachowek, jaka jest przyjęta wartość majątku, jaki udział ustawowy miałby uprawniony, jaka część zachowku mu przysługuje oraz czy odliczono darowizny, zapisy albo inne korzyści otrzymane od spadkodawcy.

Dobrze jest oprzeć wyliczenie na operacie szacunkowym rzeczoznawcy majątkowego albo innej rzetelnej wycenie. Jeżeli głównym składnikiem spadku jest nieruchomość, właśnie jej wartość najczęściej staje się osią sporu; inaczej liczy się zachowek po sprzedaży domu ze spadku, gdy nieruchomość została już spieniężona.

Ugoda nie musi od razu mieć formy aktu notarialnego, jeżeli obejmuje wyłącznie zapłatę pieniędzy. Powinna jednak być podpisana przez strony i jasno określać, że wypłacona kwota zaspokaja roszczenie o zachowek w całości albo w określonej części. Płatność najlepiej wykonać przelewem, aby pozostał dowód zapłaty.

Jak przygotować bezpieczną propozycję ugody?

Najbezpieczniej wysłać każdemu uprawnionemu osobne pismo; podobnie wygląda to, gdy ktoś żąda np. zachowku od bratanka. W treści warto unikać emocjonalnych ocen, a skupić się na liczbach i podstawie wyliczeń. Pismo powinno zawierać co najmniej:

• dane spadkodawcy i datę jego śmierci,
• wskazanie, czy sprawa dotyczy zachowku po babci, po dziadku, czy po każdym z nich osobno,
• opis składników majątku i ich przyjętą wartość,
• wyliczenie udziału ustawowego uprawnionego oraz należnej części zachowku,
• informację o odliczeniach, jeżeli uprawniony otrzymał darowiznę, zapis albo inną korzyść,
• proponowaną kwotę i termin zapłaty,
• propozycję podpisania ugody i numer rachunku do zapłaty.

Do pisma warto dołączyć kopię wyceny nieruchomości albo przynajmniej opisać, na jakiej podstawie przyjęto daną wartość. Jeżeli druga strona kwestionuje wycenę, można zaproponować wspólny wybór rzeczoznawcy albo mediację.

Dowód doręczenia jest bardzo ważny. Może to być potwierdzenie nadania i odbioru listu poleconego, potwierdzenie doręczenia przez kuriera, podpis na kopii pisma albo korespondencja elektroniczna, jeżeli z jej treści wynika, że adresat otrzymał propozycję.

Ile wynosi zachowek i jak go liczyć?

Podstawową regulację zawiera Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 991 K.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje co do zasady zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału.

W sprawie po babci i po dziadku zachowek należy analizować osobno. Każdy spadek ma własny krąg uprawnionych, własną masę spadkową i własny termin przedawnienia; odrębnie liczy się np. zachowek po żonie. Nie wystarczy więc ogólne stwierdzenie, że po dziadkach komuś należy się określona kwota.

Przy obliczaniu zachowku ustala się tak zwany substrat zachowku, czyli wartość aktywów spadku po odjęciu długów spadkowych, z uwzględnieniem doliczanych darowizn i zapisów windykacyjnych, jeżeli w danym stanie faktycznym podlegają doliczeniu. Następnie ustala się udział ustawowy uprawnionego i mnoży go przez właściwą część zachowku.

Jeżeli uprawniony już coś otrzymał od spadkodawcy, na przykład darowiznę, zapis albo udział w spadku, może to zmniejszać kwotę do zapłaty; podobnie działa książeczka mieszkaniowa a obniżenie zachowku. Dlatego przed złożeniem propozycji ugody trzeba sprawdzić nie tylko aktualną wartość nieruchomości, ale także historię darowizn i rozporządzeń dokonanych przez spadkodawcę.

Jeżeli negocjacje nie doprowadzą do porozumienia, uprawniony powinien wiedzieć, jak przygotować pozew o zachowek i prawidłowo udokumentować wysokość żądania.

Jak ugoda wpływa na koszty procesu?

Jeżeli mimo rozsądnej propozycji ugody wujkowie skierują pozew do sądu, wcześniejsze pismo może być istotnym dowodem w sprawie o koszty. Zgodnie z art. 101 Kodeksu postępowania cywilnego zwrot kosztów należy się pozwanemu pomimo uwzględnienia powództwa, jeżeli nie dał powodu do wytoczenia sprawy i uznał przy pierwszej czynności procesowej żądanie pozwu.

Przepis ten nie działa automatycznie. Trzeba wykazać łącznie dwie okoliczności: po pierwsze, że powód mógł uzyskać należne świadczenie bez procesu, a po drugie, że pozwany przy pierwszej czynności procesowej uznał żądanie w uzasadnionym zakresie. Jeżeli wcześniej ignorowano wezwania do zapłaty albo odmawiano jakiejkolwiek rozmowy, powołanie się na ten przepis może być trudniejsze, a dodatkowo mogą narastać odsetki od zachowku.

Jeżeli w pozwie zostanie wskazana kwota zawyżona, można uznać powództwo tylko w części. W odpowiedzi na pozew należy wtedy jasno wskazać, jaką kwotę uznajesz, dlaczego resztę kwestionujesz i jakie dowody to potwierdzają. W praktyce pomocne bywa jednoczesne zaoferowanie zapłaty kwoty bezspornej albo jej faktyczna zapłata.

Jeżeli sąd uzna, że powództwo było potrzebne tylko dlatego, że pozwany nie chciał dobrowolnie spełnić świadczenia, koszty mogą zostać rozliczone na zasadach ogólnych. Jeżeli natomiast pozwany rzetelnie proponował zapłatę, a spór dotyczył jedynie zawyżonych żądań, sąd może inaczej ocenić odpowiedzialność za koszty.

Czy brak opieki nad rodzicami pozbawia prawa do zachowku?

Sam brak opieki nad rodzicami a zachowek nie powoduje automatycznie utraty prawa do zachowku. Uprawniony traci zachowek przede wszystkim wtedy, gdy został skutecznie wydziedziczony w testamencie, został uznany za niegodnego dziedziczenia albo gdy zachodzą inne ustawowe podstawy wpływające na jego roszczenie.

Brak zainteresowania rodzicami, zerwanie więzi rodzinnych albo przerzucenie całej opieki na jednego członka rodziny mogą jednak mieć znaczenie przy ocenie zasad współżycia społecznego. W wyjątkowych przypadkach sąd może uwzględnić takie okoliczności przy obniżeniu roszczenia, zwłaszcza gdy dochodzenie pełnej kwoty byłoby rażąco niesprawiedliwe.

W sprawach o zachowek powołuje się czasem art. 5 K.c., czyli zakaz nadużycia prawa podmiotowego. Jest to jednak argument wyjątkowy. Sąd będzie badał konkretne fakty: zachowanie uprawnionych wobec spadkodawcy, sytuację majątkową stron, skład spadku oraz to, czy zapłata pełnej kwoty nie prowadziłaby do szczególnie krzywdzących skutków.

Aktualne przepisy przewidują także możliwość żądania odroczenia płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych sytuacjach jego obniżenia. Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy zobowiązany ma brak pieniędzy na zachowek, bo odziedziczył głównie nieruchomość, w której mieszka, i nie dysponuje gotówką potrzebną do natychmiastowej zapłaty.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Przed negocjacjami trzeba sprawdzić, czy roszczenie nie jest przedawnione. Co do zasady roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat. W przypadku roszczeń przeciwko spadkobiercy termin ten liczy się od ogłoszenia testamentu, a przy roszczeniach przeciwko osobie obowiązanej z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego - od otwarcia spadku.

Jeżeli dziedziczenie po babci i po dziadku przebiegało inaczej, terminy mogą biec odrębnie. Dlatego nie należy zakładać, że jedno roszczenie jest aktualne tylko dlatego, że drugie jeszcze nie uległo przedawnieniu.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia długu, ale pozwala podnieść zarzut przedawnienia w procesie. W sprawach konsumenckich sąd bada pewne kwestie z urzędu, jednak w typowym sporze rodzinnym o zachowek bezpieczniej wyraźnie podnieść taki zarzut w piśmie procesowym.

Jakie kroki podjąć w opisanej sytuacji?

Najpierw warto uporządkować dokumenty: testamenty, postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo akty poświadczenia dziedziczenia, dokumenty dotyczące darowizn, księgę wieczystą nieruchomości, wycenę majątku oraz korespondencję z rodziną.

Następnie należy oddzielnie wyliczyć potencjalny zachowek po babci i po dziadku. Jeżeli po babci majątek przypadł wyłącznie Tobie, a po dziadku dziedziczyliście wspólnie, rozliczenia mogą być różne. Trzeba też ustalić, czy wujkowie jako dzieci spadkodawców byliby powołani do dziedziczenia ustawowego i czy nie otrzymali wcześniej korzyści zaliczanych na zachowek.

Kolejnym krokiem jest wysłanie propozycji ugody. W piśmie można wskazać, że jesteś gotów zapłacić kwotę wynikającą z wyliczeń, ale nie uznajesz roszczeń ponad tę kwotę. Warto wyznaczyć rozsądny termin odpowiedzi i zaproponować podpisanie ugody.

Jeżeli mimo tego zostanie wniesiony pozew, w odpowiedzi na pozew należy odnieść się do żądania, załączyć wcześniejszą propozycję ugody, dowód doręczenia, wycenę nieruchomości i własne wyliczenia. Jeżeli kwota jest częściowo zasadna, można uznać powództwo w tej części i wnosić o odpowiednie rozstrzygnięcie o kosztach na podstawie art. 101 K.p.c.

FAQ

Czy mogę sam wezwać wujków do ugody o zachowek?

Tak. Możesz wysłać im pisemną propozycję ugody, nawet jeśli nie otrzymałeś jeszcze formalnego wezwania do zapłaty. Ważne, aby propozycja była konkretna, zawierała wyliczenie i została doręczona w sposób możliwy do udowodnienia.

Czy muszę zapłacić zachowek, jeśli wujkowie nie opiekowali się dziadkami?

Nie można zakładać automatycznie, że brak opieki pozbawia prawa do zachowku. Może to jednak być argument za obniżeniem roszczenia w wyjątkowych okolicznościach, zwłaszcza gdy zachowanie uprawnionych było rażąco sprzeczne z zasadami lojalności rodzinnej.

Czy wycena rzeczoznawcy wystarczy do ugody?

Operat szacunkowy jest bardzo dobrym punktem wyjścia, ale druga strona może go kwestionować. W ugodzie można przyjąć wartość z operatu albo ustalić, że strony wspólnie powołają rzeczoznawcę i podzielą koszt wyceny.

Czy w sądzie muszę uznać cały pozew, aby skorzystać z art. 101 K.p.c.?

Nie, jeżeli pozew jest zawyżony, można uznać roszczenie tylko w części. Trzeba jednak zrobić to przy pierwszej czynności procesowej i jasno wykazać, że wcześniej była realna gotowość zapłaty kwoty należnej.

Czy zachowek można rozłożyć na raty?

Tak, w określonych sytuacjach można żądać rozłożenia zachowku na raty, odroczenia terminu płatności, a wyjątkowo także obniżenia roszczenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Podsumowanie

Wysłanie propozycji ugody przed pozwem o zachowek jest rozsądnym i bezpiecznym działaniem, jeżeli kwota została rzetelnie obliczona. Pozwala ograniczyć spór, pokazuje gotowość dobrowolnej zapłaty i może mieć znaczenie przy późniejszym rozliczeniu kosztów procesu.

Nie należy jednak proponować kwoty przypadkowej. Trzeba osobno policzyć zachowek po każdym spadkodawcy, uwzględnić wartość majątku, darowizny, udziały ustawowe i terminy przedawnienia. Jeżeli sprawa trafi do sądu, wcześniejsza korespondencja, wycena i dowody doręczenia mogą stać się kluczowymi dowodami.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1936 r., sygn. akt III C 842/35
4. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1961 r., sygn. akt IV CZ 23/61
5. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1957 r., sygn. akt IV CZ 99/57

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.