Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza i spis inwentarza

Pani Renata zwróciła się o poradę w sprawie swojego wujka. Wujek był w podeszłym wieku i dowiedział się, że zmarła jego siostra, po której jest najprawdopodobniej jedynym spadkobiercą ustawowym. W skład spadku wchodziło mieszkanie, ale pojawiła się informacja o zadłużeniu. Wujek złożył u notariusza oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a notariusz wskazał, że dalszym krokiem powinno być wystąpienie do sądu o stwierdzenie nabycia spadku oraz o sporządzenie spisu inwentarza.

To zasadniczo prawidłowy kierunek działania. W sprawach, w których spadek obejmuje nieruchomość, kredyty, zaległości czynszowe, hipoteki albo innych wierzycieli, nie warto poprzestawać na samym oświadczeniu spadkowym. Trzeba uzyskać dokument potwierdzający nabycie spadku i ustalić, co faktycznie wchodzi do spadku oraz jakie długi obciążają masę spadkową.

Na czym polega przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza?

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że spadkobierca przyjmuje zarówno aktywa, jak i długi spadkowe, ale jego odpowiedzialność za długi jest ograniczona. Zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego spadkobierca odpowiada tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Jeżeli więc aktywa spadku są warte 150 000 zł, a długi wynoszą 230 000 zł, odpowiedzialność spadkobiercy co do zasady nie powinna przekroczyć 150 000 zł.

Ograniczenie odpowiedzialności nie oznacza jednak, że długi automatycznie znikają. Wierzyciele mogą dochodzić zapłaty, a spadkobierca musi umieć wykazać zakres swojej odpowiedzialności. Dlatego tak ważne jest rzetelne ustalenie majątku i zobowiązań spadkodawcy. Szersze omówienie tego mechanizmu znajdziesz w artykule o tym, czym jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Spadkobierca ma 6 miesięcy na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Termin liczy się od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, a nie zawsze od samej daty śmierci spadkodawcy. Jeżeli spadkobierca w tym terminie nie złoży żadnego oświadczenia, co do zasady przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Warto wiedzieć, jakie skutki ma brak oświadczenia o spadku dla dalszych czynności.

Stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej siostrze

Po złożeniu oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza trzeba zwykle uzyskać formalny dokument potwierdzający, kto nabył spadek. Można to zrobić na dwa sposoby: przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Notarialne poświadczenie dziedziczenia jest możliwe tylko wtedy, gdy osoby zainteresowane są zgodne, mogą stawić się u notariusza i nie zachodzą przeszkody przewidziane w przepisach. Jeżeli istnieje spór, brak dokumentów albo nie wszyscy uczestnicy mogą zgodnie działać u notariusza, właściwa będzie droga sądowa.

W opisanej sprawie bezpiecznym rozwiązaniem jest wystąpienie z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku do sądu rejonowego, czyli do sądu spadku. Co do zasady właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwość może zależeć od miejsca położenia majątku spadkowego, a w ostateczności od Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy.

Do wniosku należy dołączyć przede wszystkim odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego wykazujące pokrewieństwo, ewentualny testament, dowód uiszczenia opłaty sądowej oraz dokumenty, które pomagają ustalić krąg spadkobierców. Jeżeli spadek obejmuje mieszkanie, warto przygotować również numer księgi wieczystej, informacje o hipotece, dokumenty dotyczące zadłużenia czynszowego, kredytu lub innych zobowiązań.

Opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi obecnie 100 zł. Jeżeli w tym samym piśmie składany jest również odrębny wniosek o sporządzenie spisu inwentarza, sąd pobiera opłatę od każdego takiego wniosku oddzielnie. W praktyce trzeba liczyć się także z opłatą za wpis do Rejestru Spadkowego.

Spis inwentarza a wykaz inwentarza

Przy dziedziczeniu z długami szczególne znaczenie ma ustalenie wartości aktywów i pasywów spadku. Można to zrobić przez wykaz inwentarza albo spis inwentarza. Wykaz inwentarza składa sam spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu, w sądzie lub u notariusza. Dobrze pokazuje to przykład, w którym sporządzany jest wykaz inwentarza po zmarłym przedsiębiorcy. Jest to rozwiązanie prostsze, ale wymaga dużej staranności i pełnej rzetelności, ponieważ nieprawdziwe lub niepełne dane mogą pogorszyć sytuację spadkobiercy.

Spis inwentarza sporządza komornik. Jest bardziej formalny i zwykle bardziej przydatny wtedy, gdy w spadku są nieruchomości, hipoteki, niejasne zadłużenie, wielu wierzycieli albo ryzyko sporu między zainteresowanymi. Więcej o tym, kiedy lepszy jest spis inwentarza przez komornika, niż prywatny wykaz. To właśnie spis inwentarza pomaga ustalić zakres, w jakim działa ograniczona odpowiedzialność za długi spadkowe.

Zgodnie z art. 637 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza na wniosek osoby, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku, zapisobiercą, wykonawcą testamentu albo wierzycielem mającym pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy. Jeżeli złożono oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a inwentarz nie został wcześniej sporządzony, sąd wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza.

Wniosek o sporządzenie spisu inwentarza można także zgłosić bezpośrednio komornikowi, który byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku. Komornik przystępuje wtedy do czynności i zawiadamia sąd spadku. Takie rozwiązanie może przyspieszyć działania, zwłaszcza gdy trzeba szybko zabezpieczyć informacje o majątku, długach lub stanie nieruchomości.

Przy wyborze prostszej formy ustalenia majątku i długów warto sprawdzić, kiedy warto złożyć wykaz inwentarza i w jakich sytuacjach bezpieczniejszy będzie formalny spis sporządzony przez komornika.

Co zawiera spis inwentarza?

W spisie inwentarza komornik ujmuje przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe. To jeden ze sposobów, by ustalić masę spadkową po zmarłym. Przy składnikach majątkowych wskazuje ich wartość, a przy długach ich wysokość. Wartość aktywów i wysokość długów ustala się według stanu z chwili otwarcia spadku, czyli co do zasady z dnia śmierci spadkodawcy.

W przypadku mieszkania komornik będzie ustalał m.in. dane nieruchomości, wartość lokalu, informacje z księgi wieczystej, hipoteki, zaległości wobec wspólnoty albo spółdzielni, zobowiązania wobec banku i inne znane wierzytelności. Pomocne bywa też, by samodzielnie wcześniej sprawdzić długi po zmarłym. Uczestnicy mogą zgłaszać składniki majątku i długi, które powinny znaleźć się w spisie. Warto więc przygotować dokumenty i informacje, zanim komornik przystąpi do czynności.

Nieobecność spadkobiercy nie musi wstrzymywać sporządzenia spisu, ale w praktyce obecność spadkobiercy albo prawidłowo ustanowionego pełnomocnika jest korzystna. Pozwala zgłaszać uwagi, wskazywać dokumenty, prostować nieścisłości i pilnować, aby spis był możliwie pełny. Na czynności komornika można wnieść skargę do sądu rejonowego. Termin wynosi zasadniczo 7 dni od dnia dokonania czynności albo od dnia zawiadomienia o niej, jeżeli osoba uprawniona nie była przy czynności obecna.

Ile kosztuje spis inwentarza?

Trzeba odróżnić opłaty sądowe od kosztów komorniczych. Opłata sądowa od wniosku o sporządzenie spisu inwentarza wynosi 100 zł. Jeżeli wniosek jest składany razem z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku, opłata za każdy z tych wniosków jest pobierana odrębnie.

Za sporządzenie spisu inwentarza przez komornika pobierana jest opłata stała 400 zł. Do tego mogą dojść wydatki, np. koszty zapytań, dojazdu, korespondencji albo opinii biegłego, jeżeli wycena składników spadku tego wymaga. Ostateczny koszt zależy od stopnia skomplikowania sprawy, liczby składników majątku i zakresu ustaleń, które musi przeprowadzić komornik.

Czy pani Renata może reprezentować wujka?

Pomoc organizacyjna i formalna jest czym innym niż występowanie jako pełnomocnik procesowy przed sądem. Pani Renata może pomóc wujkowi zebrać dokumenty, przygotować informacje o długach, umówić wizytę u prawnika albo przekazywać korespondencję, ale nie zawsze będzie mogła podpisać pismo procesowe i działać w sądzie jako pełnomocnik.

Zgodnie z art. 87 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pełnomocnikiem procesowym może być m.in. adwokat, radca prawny, rodzice, małżonek, rodzeństwo, zstępni strony, osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, współuczestnik sporu, a także osoba sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony albo osoba pozostająca ze stroną w stałym stosunku zlecenia, jeżeli przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia. Siostrzenica albo bratanica nie jest wymieniona wprost w tym katalogu. Oznacza to, że pani Renata nie będzie mogła automatycznie reprezentować wujka tylko dlatego, że jest jego krewną.

Jeżeli wujek ze względu na wiek lub stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie prowadzić sprawy, warto rozważyć profesjonalnego pełnomocnika albo inne rozwiązanie dopasowane do sytuacji, np. pełnomocnictwo do czynności pozasądowych, pomoc przy korespondencji lub w wyjątkowych przypadkach działania ochronne dotyczące osoby starszej. Zakres umocowania powinien być dobrany do konkretnych potrzeb, ponieważ inne pełnomocnictwo wystarczy do odbioru dokumentów, a inne do reprezentacji w sądzie.

Jakie dokumenty przygotować?

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku i spis inwentarza warto przygotować:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo ze spadkodawcą,
• testament, jeżeli został sporządzony,
• potwierdzenie złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, jeżeli już je złożono,
• numer księgi wieczystej mieszkania albo inne dokumenty dotyczące nieruchomości,
• dokumenty dotyczące zadłużenia, np. pisma z banku, spółdzielni, wspólnoty mieszkaniowej, firm pożyczkowych lub od komornika,
• dowody opłat sądowych i komorniczych, jeżeli są już wymagane na danym etapie.

Po uzyskaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia trzeba pamiętać również o obowiązkach podatkowych. Osoby z najbliższej rodziny, w tym rodzeństwo, mogą korzystać ze zwolnienia podatkowego, ale muszą dochować ustawowych warunków, w szczególności złożyć zgłoszenie SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie wujka pani Renaty najrozsądniejsze jest równoległe uporządkowanie dwóch kwestii: formalnego potwierdzenia nabycia spadku oraz ustalenia aktywów i długów spadkowych. Skoro w spadku znajduje się zadłużone mieszkanie, spis inwentarza może mieć duże znaczenie dowodowe i praktyczne. Pozwala sprawdzić stan nieruchomości, ujawnić obciążenia i określić granice odpowiedzialności za długi.

Trzeba też pamiętać, że pani Renata nie może automatycznie zastąpić wujka w sądzie jako pełnomocnik procesowy. Może natomiast pomóc mu organizacyjnie, zebrać dokumenty, przygotować dane do wniosku i dopilnować kontaktu z prawnikiem albo komornikiem. W sprawach spadkowych z zadłużeniem najważniejsze jest działanie na podstawie dokumentów, a nie przypuszczeń co do wartości mieszkania lub wysokości zobowiązań.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 1015 i art. 1031.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 87, art. 628, art. 637, art. 637¹, art. 638⁸ i art. 644.
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 49.
4. Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych - Dz.U. 2018 poz. 770, w szczególności art. 40.
5. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207, w szczególności art. 4a.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.