Darowizna po 10 latach a zachowek – kiedy nadal się liczy?

Spory o zachowek często powstają wtedy, gdy spadkodawca wiele lat przed śmiercią przekazał mieszkanie, dom, działkę albo gospodarstwo jednemu dziecku, wnukowi lub innej osobie. Sama data umowy nie rozstrzyga jednak sprawy. Trzeba ustalić rodzaj czynności, osobę obdarowaną, krąg spadkobierców, treść testamentu oraz to, czy przekazanie majątku było rzeczywiście nieodpłatne.

Inaczej ocenia się klasyczną darowiznę, inaczej rzeczywistą sprzedaż za zapłaconą cenę, a jeszcze inaczej umowę pozorną lub czynność częściowo odpłatną i częściowo nieodpłatną. Dopiero po uporządkowaniu tych elementów można obliczyć zachowek i wskazać osobę odpowiedzialną za zapłatę.

Kto może żądać zachowku i jak oblicza się roszczenie?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego do zachowku są uprawnieni zstępni spadkodawcy, jego małżonek oraz rodzice, jeżeli w konkretnej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo spadkodawcy nie ma własnego prawa do zachowku po bracie lub siostrze.

Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawnionym jest małoletni zstępny albo osoba trwale niezdolna do pracy, należny udział wynosi dwie trzecie wartości udziału ustawowego. Jest to roszczenie o zapłatę pieniędzy, a nie automatyczne prawo do udziału w darowanym mieszkaniu, domu lub gospodarstwie.

Do obliczeń ustala się tzw. substrat zachowku. Punktem wyjścia jest czysta wartość spadku, do której dolicza się podlegające uwzględnieniu darowizny i zapisy windykacyjne. Następnie bada się, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy. Praktyczny sposób ustalania udziałów i podstawy roszczenia opisuje materiał o tym, jak obliczyć zachowek i dochodzić roszczenia.

Kiedy działa zasada 10 lat przy darowiznach?

Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza z obliczeń drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz darowizny dokonane przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani osobami uprawnionymi do zachowku. Otwarcie spadku następuje w chwili śmierci spadkodawcy, dlatego termin liczy się od daty śmierci, a nie od działu spadku, wydania postanowienia sądu czy chwili ujawnienia umowy przez rodzinę.

Nie można więc przyjąć prostej zasady, że każda darowizna po 10 latach przestaje mieć znaczenie. Darowizna dla osoby, która rzeczywiście dziedziczy albo jest w danej sprawie uprawniona do zachowku, może być doliczana mimo znacznie dłuższego upływu czasu. Z drugiej strony samo pokrewieństwo nie wystarcza, jeżeli obdarowany nie dochodzi do spadku i nie ma prawa do zachowku.

Art. 994 przewiduje także dalsze wyłączenia. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu co do zasady nie dolicza się darowizn dokonanych w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że darowiznę uczyniono na mniej niż 300 dni przed urodzeniem zstępnego. Przy zachowku należnym małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa.

Dziesięcioletniego okresu z art. 994 Kodeksu cywilnego nie wolno mylić z przedawnieniem roszczenia o zapłatę. Pierwszy decyduje o doliczeniu darowizny do podstawy obliczeń, drugi określa, do kiedy można skutecznie dochodzić pieniędzy. Zasady te szerzej omawia artykuł o przedawnieniu zachowku od darowizny.

Darowizna dla wnuka lub wnuczki

Wnuki są zstępnymi spadkodawcy, lecz nie zawsze dziedziczą po dziadkach. Zgodnie z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego wnuk wchodzi w miejsce swojego rodzica przy dziedziczeniu ustawowym, gdy dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku. Wnuk może również dojść do spadku na podstawie testamentu.

Jeżeli rodzic wnuka żyje i to on dziedziczy po spadkodawcy, wnuk zazwyczaj nie jest w tej sprawie ani spadkobiercą ustawowym, ani osobą uprawnioną do zachowku. To rozróżnienie jest kluczowe przy darowiźnie dokonanej ponad 10 lat przed śmiercią.

W uchwale z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, Sąd Najwyższy przyjął, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku. Jeżeli więc babcia podarowała mieszkanie wnuczce 17 lat przed śmiercią, a wnuczka nie została powołana w testamencie i nie dziedziczy ustawowo, ponieważ żyje jej rodzic, taka darowizna co do zasady nie powinna powiększać substratu zachowku.

Ocena będzie inna, gdy rodzic wnuka zmarł wcześniej, wnuk został spadkobiercą testamentowym albo z innego powodu faktycznie dochodzi do spadku. Więcej wariantów opisuje artykuł o tym, jak wpływa na zachowek przepisanie mieszkania na wnuka.

Sprzedaż, pozorna sprzedaż i zaniżona cena

Rzeczywista sprzedaż nieruchomości za zapłaconą cenę nie jest darowizną. Nabywca otrzymuje rzecz, ale spadkodawca uzyskuje ekwiwalent pieniężny. Jeżeli pieniądze pozostały w jego majątku do chwili śmierci, wchodzą do spadku. Jeżeli zostały wcześniej zużyte, sam fakt sprzedaży nie daje pozostałym członkom rodziny roszczenia do kupującego.

Inaczej jest, gdy strony tylko nazwały umowę sprzedażą, ale od początku uzgodniły, że cena nie zostanie zapłacona. Zgodnie z art. 83 Kodeksu cywilnego pozorne oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą jest nieważne, a ważność ukrytej czynności ocenia się według właściwych dla niej wymagań. W takim sporze znaczenie mają m.in. akt notarialny, przelewy, pokwitowania, źródło środków, korespondencja, zeznania świadków oraz zachowanie stron po zawarciu umowy.

Także rażąco niska cena nie oznacza automatycznie darowizny różnicy wartości. Aby uznać część przysporzenia za nieodpłatną, trzeba wykazać zgodny zamiar stron, aby nabywca otrzymał korzyść bez ekwiwalentu. Możliwa jest czynność mieszana, lecz wymaga ona ustalenia rzeczywistej treści umowy i zgromadzenia dowodów. Praktyczne problemy tego rodzaju przedstawia materiał o sprzedaży domu przed śmiercią a zachowku.

Jak ustala się wartość darowizny przy zachowku?

Jeżeli darowizna podlega doliczeniu, jej wartość ustala się zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego: według stanu przedmiotu z chwili dokonania darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. W przypadku mieszkania bierze się więc pod uwagę jego powierzchnię, standard i stan techniczny z dnia darowizny, a następnie stosuje aktualne ceny rynkowe właściwe dla chwili ustalania roszczenia.

Późniejsze remonty, rozbudowa lub modernizacja sfinansowane przez obdarowanego nie powinny automatycznie zwiększać wartości pierwotnej darowizny. W sporze sądowym konieczna bywa opinia biegłego rzeczoznawcy, który odtwarza dawny stan nieruchomości i wycenia go według właściwego poziomu cen.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku?

Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercy. Jeżeli uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, odpowiedzialność może przejść na zapisobiercę windykacyjnego, a następnie na osobę obdarowaną, której darowizna została doliczona do spadku.

Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada jedynie ponad wartość własnego zachowku. Może również zwolnić się z obowiązku zapłaty przez wydanie przedmiotu darowizny. Gdy darowizn było kilka, co do zasady wcześniej odpowiada osoba obdarowana później, a dopiero potem osoby, które otrzymały wcześniejsze darowizny.

Aktualne przepisy pozwalają sądowi, na żądanie osoby zobowiązanej, odroczyć termin zapłaty, rozłożyć zachowek na raty, a w wyjątkowych przypadkach także go obniżyć, z uwzględnieniem sytuacji osobistej i majątkowej obu stron. Łączny okres spłaty rat co do zasady nie powinien przekraczać 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach może zostać przedłużony do 10 lat.

Zakres odpowiedzialności poszczególnych osób i kolejność dochodzenia należności omawia również materiał o uzupełnieniu zachowku po darowiźnie.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy wynikające z testamentu przedawnia się natomiast po 5 latach od ogłoszenia testamentu. Początek biegu terminu powinien być ustalany według rodzaju roszczenia i osoby pozwanej. Późne dowiedzenie się o darowiźnie co do zasady nie przesuwa ustawowego terminu z art. 1007 § 2.

Najbezpieczniej wnieść pozew przed upływem właściwego terminu. Samo prywatne wezwanie do zapłaty zasadniczo nie przerywa biegu przedawnienia, a wpływ innych czynności, w tym postępowania pojednawczego lub mediacji, trzeba oceniać według aktualnych przepisów i dat ich podjęcia.

FAQ

Czy każda darowizna po 10 latach przestaje wpływać na zachowek?

Nie. Wyłączenie dotyczy dawnych darowizn na rzecz osób, które nie są w konkretnej sprawie spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla osoby rzeczywiście dochodzącej do spadku może być uwzględniona mimo upływu wielu lat.

Czy wnuk zawsze jest uprawniony do zachowku po dziadku?

Nie. Wnuk jest uprawniony przede wszystkim wtedy, gdy wchodzi w miejsce zmarłego wcześniej rodzica i sam należałby do kręgu spadkobierców ustawowych. Może też dojść do spadku jako spadkobierca testamentowy, ale samo pokrewieństwo nie wystarcza.

Czy sprzedaż nieruchomości jednemu dziecku daje rodzeństwu prawo do zachowku?

Nie sama sprzedaż. Jeżeli umowa była rzeczywista i cena została zapłacona, nabywca nie otrzymał darowizny. Inaczej może być przy pozorności albo świadomie uzgodnionym częściowo nieodpłatnym przysporzeniu.

Czy można kwestionować sprzedaż zawartą w formie aktu notarialnego?

Tak, forma notarialna nie wyklucza dowodzenia pozorności lub braku zapłaty. Osoba podnosząca takie zarzuty musi jednak przedstawić konkretne dowody, a ważność ewentualnej czynności ukrytej ocenia się według jej własnych wymagań.

Jak wycenia się mieszkanie darowane wiele lat temu?

Uwzględnia się stan mieszkania z chwili darowizny, ale ceny z chwili ustalania zachowku. Późniejsze nakłady obdarowanego trzeba oddzielić od wartości przedmiotu otrzymanego od spadkodawcy.

Ile czasu jest na żądanie zachowku od obdarowanego?

Roszczenie przeciwko obdarowanemu przedawnia się po 5 latach od śmierci spadkodawcy. Późniejsze ujawnienie darowizny zasadniczo nie rozpoczyna terminu od nowa.

Podsumowanie

Darowizna sprzed ponad 10 lat może wpływać na zachowek, jeżeli obdarowany rzeczywiście dochodzi do spadku albo jest w konkretnej sprawie osobą uprawnioną do zachowku. W przypadku wnuka lub wnuczki trzeba sprawdzić, czy żyje ich rodzic, czy istnieje testament i kto faktycznie dziedziczy. Uchwała Sądu Najwyższego III CZP 3/24 potwierdza, że dawnej darowizny nie dolicza się, gdy obdarowany nie dochodzi do spadku.

Rzeczywista sprzedaż za zapłaconą cenę jest oceniana inaczej niż darowizna. Jeżeli jednak cena nie została zapłacona, umowa była pozorna albo strony świadomie uzgodniły częściowo bezpłatne przysporzenie, konieczna jest analiza dokumentów i dowodów. O zasadności roszczenia decydują więc łącznie: rodzaj czynności, data śmierci, status nabywcy, wartość majątku, kolejność odpowiedzialności oraz termin przedawnienia.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 6, art. 83, art. 888, art. 924, art. 931, art. 991–997¹, art. 999¹–1001 i art. 1007.
2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24 – oficjalna informacja Sądu Najwyższego.
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – oficjalny tekst aktu w ELI, w szczególności art. 232 i art. 233.
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 kwietnia 2013 r., V ACa 842/12.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 7 marca 2013 r., I ACa 548/12.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 5 października 2016 r., I ACa 21/16.
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 sierpnia 2016 r., VI ACa 868/15.
8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 listopada 1996 r., I ACr 308/96.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.