Darowizna po 10 latach a zachowek

Problem darowizny sprzed wielu lat najczęściej pojawia się wtedy, gdy po śmierci spadkodawcy okazuje się, że za życia przekazał on znaczną część majątku jednej osobie. W opisanej sprawie mama pana Grzegorza 17 lat przed śmiercią darowała mieszkanie swojej wnuczce. Dzieci zmarłej dowiedziały się o tym dopiero po jej śmierci i chciały ustalić, czy mogą żądać zachowku od obdarowanej wnuczki.

Odpowiedź zależy od kilku elementów: kto otrzymał darowiznę, kiedy została dokonana, czy obdarowany rzeczywiście dziedziczy po zmarłym i czy sam należy do osób uprawnionych do zachowku. Sam fakt bliskiego pokrewieństwa nie wystarcza do uznania, że każda dawna darowizna będzie doliczona do spadku.

Darowizna a zachowek – od czego zacząć?

Przy obliczaniu zachowku ustala się tzw. substrat zachowku, czyli wartość spadku powiększoną o określone przysporzenia dokonane przez spadkodawcę. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Aktualne przepisy przewidują także szczególne zasady dotyczące fundacji rodzinnej, ale w typowej sprawie rodzinnej najważniejsze pozostają darowizny.

Nie każda darowizna wpływa jednak na zachowek. Kodeks cywilny wyłącza z doliczania m.in. drobne darowizny zwyczajowo przyjęte, takie jak typowe prezenty rodzinne. Co innego darowizna mieszkania, działki, większej kwoty pieniędzy albo udziału w nieruchomości. Takie przysporzenia z reguły nie są darowiznami drobnymi i wymagają szczegółowej analizy.

W praktyce punktem wyjścia jest obliczenie wartości masy spadkowej, ustalenie kręgu osób uprawnionych oraz sprawdzenie, czy dana darowizna podlega doliczeniu.

Jak działa zasada 10 lat przy darowiznach?

Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Dziesięcioletni termin liczy się więc wstecz od dnia śmierci, a nie od dnia działu spadku, stwierdzenia nabycia spadku czy ujawnienia darowizny przez rodzinę.

Najczęstszy błąd polega na założeniu, że każda darowizna starsza niż 10 lat nie ma znaczenia dla zachowku. To nieprawda. Termin 10 lat chroni zasadniczo tylko osoby, które nie są spadkobiercami i nie są uprawnione do zachowku. Jeżeli darowizna mimo upływu czasu obowiązkowo dolicza się do masy spadkowej, trzeba też pilnować terminu na dochodzenie roszczenia od obdarowanego.

Darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku

Darowizny dokonane na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku są traktowane surowiej. Co do zasady mogą być doliczane przy obliczaniu zachowku niezależnie od tego, czy zostały dokonane rok, 10 lat czy 20 lat przed śmiercią spadkodawcy.

Ma to duże znaczenie np. wtedy, gdy rodzic przekazuje jednemu dziecku mieszkanie, a po śmierci rodzica drugie dziecko otrzymuje niewielki spadek albo zostaje pominięte w testamencie. W takiej sytuacji darowizna dla dziecka może zwiększyć podstawę obliczenia zachowku, mimo że od jej dokonania minęło wiele lat.

W orzecznictwie od lat przyjmowano, że ograniczenie 10-letnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dotyczy darowizn na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku. Tak wypowiadały się m.in. sądy apelacyjne w Katowicach, Rzeszowie, Szczecinie i Warszawie.

Darowizna dla wnuczki – dlaczego status obdarowanej jest kluczowy?

Wnuki należą do zstępnych spadkodawcy, ale nie zawsze dochodzą do spadku po dziadkach. Zgodnie z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego wnuki dziedziczą w miejsce swojego rodzica dopiero wtedy, gdy dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy żyje i może dziedziczyć, jego dziecko, czyli wnuk lub wnuczka spadkodawcy, co do zasady nie dochodzi do dziedziczenia ustawowego po dziadku albo babci.

To rozróżnienie ma bezpośrednie znaczenie dla darowizny sprzed ponad 10 lat. Jeżeli babcia darowała mieszkanie wnuczce 17 lat przed śmiercią, a w chwili śmierci babci żył rodzic tej wnuczki będący dzieckiem spadkodawczyni, wnuczka zasadniczo nie dochodzi do spadku ustawowego. W takim układzie nie wystarczy powiedzieć, że wnuczka jest osobą bliską. Trzeba sprawdzić, czy rzeczywiście jest spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku.

Więcej o sytuacji wnuków przy zachowku wyjaśnia osobny materiał: kiedy wnuk jest spadkobiercą.

Uchwała Sądu Najwyższego III CZP 3/24

W sprawach takich jak opisana szczególnie istotna jest uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24. Sąd Najwyższy wskazał, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku.

Uchwała ta ma praktyczne znaczenie dla darowizn na rzecz wnuków. Jeżeli wnuczka jest tylko potencjalnym spadkobiercą, ale w konkretnej sprawie nie dochodzi do spadku, bo dziedziczy jej żyjący rodzic, to darowizna sprzed ponad 10 lat nie powinna być doliczana do substratu zachowku. Inaczej może być, gdy wnuczka została powołana do spadku w testamencie albo gdy jej rodzic nie dożył otwarcia spadku i wnuczka faktycznie wchodzi do kręgu spadkobierców.

Czy pan Grzegorz może żądać zachowku od wnuczki?

Jeżeli stan faktyczny jest taki, że mama pana Grzegorza darowała mieszkanie wnuczce 17 lat przed śmiercią, a wnuczka nie została powołana do spadku i nie dochodzi do spadku ustawowego, bo żyje jej rodzic będący dzieckiem zmarłej, to darowizna nie powinna zostać doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku. W takim wariancie wnuczka co do zasady nie będzie zobowiązana do zapłaty zachowku na podstawie tej darowizny.

Wynik byłby inny, gdyby okazało się, że wnuczka jest spadkobierczynią testamentową, jej rodzic nie dożył otwarcia spadku albo z innych przyczyn to ona rzeczywiście dochodzi do spadku. Wtedy upływ 10 lat nie musi wyłączać doliczenia darowizny.

Znaczenie może mieć również to, czy darowizna była rzeczywiście darowizną, czy np. umową odpłatną, umową dożywocia albo czynnością mieszaną. Umowa dożywocia nie jest darowizną, dlatego w typowej postaci nie podlega doliczeniu jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Jak ustala się wartość darowizny przy zachowku?

Jeżeli darowizna podlega doliczeniu, jej wartość ustala się według zasad z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Oznacza to, że przy mieszkaniu bierze się pod uwagę stan lokalu z dnia darowizny, ale aktualne ceny rynkowe właściwe dla chwili ustalania zachowku.

W sporach sądowych wartość nieruchomości zwykle ustala biegły rzeczoznawca. Jeżeli po darowiźnie obdarowany przeprowadził kosztowny remont, przebudowę lub modernizację, trzeba oddzielić stan przedmiotu darowizny od późniejszych nakładów. To często ma istotny wpływ na wysokość roszczenia.

Kto odpowiada za zapłatę zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie o zachowek kieruje się zasadniczo przeciwko spadkobiercom. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy albo osoby, na rzecz której uczyniono zapis windykacyjny, może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku. Wynika to z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona. Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli darowizna nie podlega doliczeniu do spadku, nie można na tej podstawie żądać od obdarowanego zapłaty zachowku.

Przedawnienie roszczenia o zachowek od obdarowanego

Przy darowiznach trzeba odróżnić 10-letni termin z art. 994 Kodeksu cywilnego od przedawnienia roszczenia. Dziesięcioletni termin decyduje o tym, czy dana darowizna może zostać doliczona do spadku. Przedawnienie określa natomiast, jak długo uprawniony może skutecznie dochodzić zapłaty.

Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku. W sprawach, w których istnieje testament, odrębne znaczenie może mieć termin liczony od ogłoszenia testamentu dla roszczeń z tytułu zachowku kierowanych przeciwko spadkobiercy.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak ta sama darowizna może być oceniana inaczej w zależności od tego, kto ją otrzymał i czy faktycznie dochodzi do spadku.

FAQ

Czy darowizna po 10 latach zawsze nie liczy się do zachowku?

Nie. Termin 10 lat dotyczy przede wszystkim darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami i nie są uprawnione do zachowku. Darowizny dla spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku mogą być doliczane mimo upływu wielu lat.

Czy wnuczka zawsze jest spadkobiercą po babci?

Nie. Wnuczka dziedziczy ustawowo po babci zasadniczo wtedy, gdy jej rodzic będący dzieckiem babci nie dożył otwarcia spadku albo gdy wnuczka została powołana do spadku w testamencie. Jeżeli żyje jej rodzic i to on dziedziczy, wnuczka zwykle nie dochodzi do spadku ustawowego.

Czy można żądać zachowku bezpośrednio od osoby obdarowanej?

Tak, ale dopiero w określonych sytuacjach. Roszczenie do obdarowanego wchodzi w grę, gdy uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego, a darowizna podlega doliczeniu do spadku.

Jak liczyć wartość mieszkania darowanego wiele lat temu?

Przy zachowku wartość darowizny ustala się według stanu mieszkania z chwili darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Późniejsze remonty i nakłady obdarowanego mogą wymagać osobnego rozliczenia.

Czy późne ujawnienie darowizny zmienia termin 10 lat?

Nie. Termin z art. 994 Kodeksu cywilnego liczy się wstecz od śmierci spadkodawcy. To, że rodzina dowiedziała się o darowiźnie dopiero po latach, samo w sobie nie przesuwa tego terminu.

Podsumowanie

Darowizna sprzed ponad 10 lat może, ale nie musi wpływać na zachowek. Najważniejsze jest ustalenie, czy obdarowany rzeczywiście dochodzi do spadku albo należy do osób uprawnionych do zachowku. W przypadku darowizny dla wnuczki, której rodzic żyje i dziedziczy po spadkodawcy, obdarowana wnuczka zwykle nie jest osobą dochodzącą do spadku. Wtedy darowizna dokonana ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy co do zasady nie powinna być doliczana przy obliczaniu zachowku.

Każda sprawa wymaga jednak sprawdzenia dokumentów: aktu darowizny, testamentu, kręgu spadkobierców, daty śmierci spadkodawcy i wartości przekazanego majątku. Dopiero po ustaleniu tych elementów można ocenić, czy roszczenie o zachowek jest zasadne i przeciwko komu należy je kierować.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 991, art. 993-995, art. 1000 i art. 1007.
2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24 - zagadnienie prawne SN.
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 kwietnia 2013 r., V ACa 842/12.
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 7 marca 2013 r., I ACa 548/12.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 5 października 2016 r., I ACa 21/16.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 sierpnia 2016 r., VI ACa 868/15.
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 listopada 1996 r., I ACr 308/96.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.