Dziedziczenie po małżonku a testament sprzed ślubu

Czy testament sporządzony przed ślubem jest ważny?

Tak. Testament sporządzony przed zawarciem małżeństwa zachowuje ważność po ślubie, jeżeli został sporządzony zgodnie z przepisami i nie został później skutecznie odwołany. Kodeks cywilny nie przewiduje zasady, zgodnie z którą samo zawarcie małżeństwa automatycznie unieważnia albo zmienia wcześniejszy testament.

Jeżeli więc przyszła żona przed ślubem sporządziła testament, w którym wskazała konkretną osobę jako spadkobiercę albo zapisała jej określony składnik majątku, dokument ten nadal może wywołać skutki po jej śmierci. Znaczenie ma natomiast treść testamentu: inaczej ocenia się powołanie do spadku, inaczej zwykły zapis, a jeszcze inaczej zapis windykacyjny sporządzony u notariusza.

Testator może w każdej chwili odwołać testament, sporządzić nowy albo zmienić wcześniejsze rozrządzenia. Dlatego po ślubie warto sprawdzić, czy dotychczasowy testament nadal odpowiada aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej.

Kiedy powstaje wspólność ustawowa małżeńska?

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami ustawowa wspólność majątkowa, chyba że małżonkowie zawarli wcześniej umowę majątkową małżeńską. Wspólność obejmuje zasadniczo przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej, dochody z majątku wspólnego i osobistego, środki zgromadzone w OFE, na subkoncie w ZUS oraz środki zgromadzone na koncie OIPE i subkoncie OIPE, jeżeli przepisy mają w danej sprawie zastosowanie.

Wspólność ustawowa nie oznacza jednak, że wszystko, co posiada jeden z małżonków, automatycznie staje się wspólne. Część składników pozostaje majątkiem osobistym każdego z małżonków.

Majątek osobisty każdego z małżonków

Do majątku osobistego należą przede wszystkim przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem małżeństwa. Jeżeli zatem osoba miała mieszkanie, dom, działkę, oszczędności albo udziały jeszcze przed ślubem, co do zasady pozostają one jej majątkiem osobistym.

Do majątku osobistego należą także między innymi przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej, przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego małżonka oraz przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

Praktyczne znaczenie rozróżnienia na majątek wspólny i osobisty małżonków jest duże: składnik majątku osobistego nie podlega podziałowi przy rozwodzie tak jak majątek wspólny, ale po śmierci właściciela może wejść do spadku.

Wyjątek dotyczy przedmiotów zwykłego urządzenia domowego służących do użytku obojga małżonków. Mogą one wejść do majątku wspólnego także wtedy, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Czy małżonek dziedziczy majątek osobisty drugiego małżonka?

Tak, jeżeli dochodzi do dziedziczenia ustawowego. Spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, niezależnie od tego, czy dany składnik był za życia majątkiem osobistym, czy udziałem w majątku wspólnym. To, że mieszkanie zostało nabyte przed ślubem, nie oznacza więc, że małżonek nigdy nie może po nim dziedziczyć.

Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu, w pierwszej kolejności dziedziczą jego dzieci oraz małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli spadkodawca nie miał dzieci, udział małżonka zależy od tego, którzy dalsi krewni dochodzą do dziedziczenia.

Przed dziedziczeniem trzeba jednak ustalić, co faktycznie wchodzi do spadku. Gdy między małżonkami istniała wspólność majątkowa, najpierw ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym, a dopiero potem ten udział oraz majątek osobisty tworzą masę spadkową.

Podobne wątpliwości pojawiają się przy sprawach takich jak majątek sprzed małżeństwa a dziedziczenie, zwłaszcza gdy jeden z małżonków był właścicielem mieszkania jeszcze przed ślubem. W praktyce dotyczy to często sytuacji, gdy dom żony sprzed ślubu a dziedziczenie spotykają się z roszczeniami dzieci z różnych związków.

Czy intercyza chroni przed dziedziczeniem?

Nie w takim sensie, w jakim często rozumieją to małżonkowie. Intercyza, czyli umowa majątkowa małżeńska, może wprowadzić rozdzielność majątkową, rozszerzyć albo ograniczyć wspólność ustawową. Reguluje ona jednak relacje majątkowe małżonków za życia, a nie porządek dziedziczenia po śmierci.

Małżonkowie mogą więc mieć rozdzielność majątkową, a mimo to pozostawać po sobie spadkobiercami ustawowymi. Intercyza może wpłynąć na to, jaki majątek w ogóle znajdzie się w spadku, ale sama nie odbiera małżonkowi statusu spadkobiercy ustawowego ani uprawnionego do zachowku.

Kiedy małżonek nie będzie dziedziczył po zmarłym?

Małżonek nie będzie dziedziczył z ustawy przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca skutecznie powołał do spadku inną osobę w testamencie. W takiej sytuacji małżonek może być pominięty jako spadkobierca, ale nadal może mieć roszczenie o zachowek.

Małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia także w sytuacji przewidzianej w art. 940 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód albo separację z winy tego małżonka, a żądanie było uzasadnione. Wyłączenie następuje na mocy orzeczenia sądu. Powództwo może wytoczyć każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem, w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o otwarciu spadku, nie później niż w ciągu roku od otwarcia spadku.

Inną podstawą jest uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia. Obecnie przesłanki niegodności obejmują nie tylko ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy, działania dotyczące testamentu albo jego ukrycie, zniszczenie, podrobienie lub przerobienie, lecz także uporczywe uchylanie się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego oraz uporczywe uchylanie się od obowiązku pieczy nad spadkodawcą, jeżeli spełnione są warunki ustawowe.

Nie dziedziczy również osoba, która skutecznie zawarła ze spadkodawcą notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, chyba że umowa została później uchylona w wymaganej formie.

Sporządzenie testamentu na wypadek śmierci małżonka

Testament pozwala zmienić ustawowy porządek dziedziczenia. Można powołać do spadku jedną osobę, kilka osób w określonych udziałach albo rozrządzić wybranymi składnikami majątku. Przy nieruchomościach szczególnie ważne jest precyzyjne ustalenie, czy chodzi o powołanie do spadku, zwykły zapis czy zapis windykacyjny.

Najbezpieczniej rozważyć sporządzenie testamentu w formie notarialnej, zwłaszcza gdy przedmiotem rozrządzenia jest mieszkanie albo gdy testator chce ustanowić zapis windykacyjny. Zapis windykacyjny, który powoduje przejście oznaczonego składnika majątku na wskazaną osobę z chwilą otwarcia spadku, może być ustanowiony wyłącznie w testamencie notarialnym.

Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność testamentu, ale może prowadzić do sporu, jeżeli pojawią się wątpliwości co do zdolności testatora, treści kilku testamentów albo kolejności ich sporządzenia.

Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem istotnego błędu albo pod wpływem groźby. W praktyce spory o ważność testamentu często dotyczą właśnie stanu zdrowia testatora, presji ze strony rodziny albo niejasnej treści dokumentu.

Jeżeli testator chce, by po jego śmierci określone składniki trafiły do potomstwa z wcześniejszego związku, warto z wyprzedzeniem zaplanować, jak zabezpieczyć majątek dla dzieci z poprzedniego związku po ponownym zawarciu małżeństwa.

Czy małżonek pominięty w testamencie ma prawo do zachowku?

Co do zasady tak. Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli więc żona powołała w testamencie do spadku inną osobę, a w chwili jej śmierci pozostawała w związku małżeńskim, mąż może żądać zachowku, o ile nie zachodzi przesłanka wyłączająca to uprawnienie.

Wysokość zachowku wynosi zasadniczo połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony nie staje się z tego powodu właścicielem mieszkania zapisanego innej osobie, ale może żądać zapłaty odpowiedniej kwoty od spadkobiercy albo innej osoby zobowiązanej według przepisów o zachowku.

Czy można pozbawić małżonka zachowku?

Można, ale tylko w przewidziany prawem sposób. Najczęściej rozważane są trzy rozwiązania: wydziedziczenie, umowa o zrzeczenie się dziedziczenia oraz umowa ograniczona do zrzeczenia się prawa do zachowku.

Wydziedziczenie musi znaleźć się w testamencie i wymaga konkretnej ustawowej podstawy. Spadkodawca może pozbawić małżonka zachowku, jeżeli uprawniony uporczywie postępuje wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Na podobnych zasadach można wydziedziczyć brata i jego dzieci, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Samo stwierdzenie w testamencie, że małżonek ma nic nie otrzymać, nie zawsze wystarczy do skutecznego wydziedziczenia. Przyczyna powinna wynikać z testamentu i odpowiadać rzeczywistym okolicznościom. Jeżeli przyczyna jest pozorna albo nie mieści się w katalogu ustawowym, wydziedziczenie może zostać zakwestionowane.

Alternatywą jest notarialna umowa z przyszłym spadkodawcą. Od 2023 r. przepisy wyraźnie przewidują, że zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku, w całości albo w części. To ważne narzędzie planowania spadkowego, jeżeli małżonkowie chcą pozostawić testament bez ryzyka późniejszego roszczenia o zachowek.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku

Spadkobierca ustawowy może zawrzeć z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Umowa wymaga formy aktu notarialnego. Po śmierci spadkodawcy zrzekający się oraz jego zstępni objęci zrzeczeniem są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, chyba że umowa stanowi inaczej.

Umowa może być ukształtowana szerzej albo węziej. Może obejmować pełne zrzeczenie się dziedziczenia, może zostać ograniczona do zachowku w całości lub w części, a także może przewidywać, czy skutki obejmują zstępnych zrzekającego się. Właśnie dlatego treść aktu notarialnego powinna być przygotowana bardzo precyzyjnie.

Zrzeczenie się dziedziczenia można uchylić, ale również wymaga to umowy między tymi samymi stronami i formy aktu notarialnego. Jednostronne oświadczenie, prywatna kartka albo zapis w zwykłej umowie nie zastąpią aktu notarialnego.

Co to oznacza w opisanej sytuacji?

Jeżeli ciotka sporządziła przed ślubem ważny testament na rzecz Pani córki i go nie odwołała, testament pozostanie skuteczny także po zawarciu małżeństwa. Nowy mąż nie stanie się współwłaścicielem mieszkania tylko przez sam fakt ślubu, jeżeli mieszkanie należało do ciotki wcześniej jako jej majątek osobisty.

Po śmierci ciotki mieszkanie może jednak wejść do spadku albo przejść na wskazaną osobę na podstawie zapisu windykacyjnego, zależnie od formy i treści testamentu. Jeżeli mąż zostanie pominięty w testamencie, może dochodzić zachowku, o ile w chwili śmierci będzie małżonkiem spadkodawczyni i nie będzie podstaw do wyłączenia go od tego prawa.

Jeżeli celem jest zabezpieczenie córki przed roszczeniem o zachowek ze strony przyszłego męża ciotki, warto rozważyć rozmowę z notariuszem o umowie zrzeczenia się dziedziczenia albo o umowie zrzeczenia się zachowku. Samo zawarcie intercyzy nie rozwiąże tego problemu.

FAQ

Czy ślub unieważnia wcześniejszy testament?

Nie. Zawarcie małżeństwa nie odwołuje automatycznie testamentu sporządzonego przed ślubem. Testament pozostaje ważny, dopóki testator go nie odwoła, nie zmieni albo nie okaże się nieważny z innej przyczyny.

Czy mieszkanie kupione przed ślubem staje się wspólne?

Co do zasady nie. Mieszkanie kupione przed powstaniem wspólności ustawowej należy do majątku osobistego tego małżonka, który je nabył. Po jego śmierci może jednak wejść do spadku.

Czy intercyza pozbawia małżonka zachowku?

Nie. Intercyza reguluje majątek małżonków za życia, ale nie pozbawia małżonka prawa do zachowku po śmierci drugiego małżonka. Do tego potrzebna jest odrębna podstawa, np. skuteczna umowa o zrzeczenie się zachowku albo wydziedziczenie.

Czy można zrzec się samego zachowku?

Tak. Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości albo w części. Wymaga to umowy z przyszłym spadkodawcą zawartej w formie aktu notarialnego.

Czy wydziedziczenie małżonka zawsze działa?

Nie. Wydziedziczenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy zachodzi ustawowa przyczyna, wynika ona z testamentu i odpowiada rzeczywistym okolicznościom. W przeciwnym razie małżonek może kwestionować wydziedziczenie i dochodzić zachowku.

Podsumowanie

Testament sporządzony przed ślubem pozostaje ważny po zawarciu małżeństwa, o ile spełnia wymogi prawa i nie został odwołany. Majątek osobisty, taki jak mieszkanie kupione przed ślubem, nie staje się automatycznie majątkiem wspólnym, ale po śmierci właściciela może być objęty dziedziczeniem.

Jeżeli spadkodawca powoła w testamencie inną osobę niż małżonka, małżonek co do zasady nie dziedziczy, ale może mieć prawo do zachowku. Intercyza nie odbiera tego prawa. Realne zabezpieczenie wymaga najczęściej precyzyjnego testamentu, a w razie potrzeby notarialnej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 928, art. 931, art. 940, art. 944-946, art. 949, art. 991, art. 1008-1011 oraz art. 1048-1050 - tekst aktu.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 33, art. 34 oraz art. 47 - tekst aktu.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.