Jak zabezpieczyć majątek przed dziećmi małżonka?

Czy dzieci męża dziedziczą po Pani z ustawy?

W typowej sytuacji dzieci męża z poprzedniego związku nie są Pani dziećmi w rozumieniu prawa spadkowego. Nie należą więc do pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych po Pani. Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby zostały przez Panią przysposobione, ponieważ po przysposobieniu dziecko jest traktowane w prawie spadkowym jak dziecko przysposabiającego.

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli spadkodawca nie ma dzieci, w dalszej kolejności znaczenie mają między innymi małżonek, rodzice, rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa, czyli np. bratanice lub bratankowie.

Trzeba jednak uważać na jedną istotną rzecz: dzieci męża mogą dostać część Pani majątku pośrednio. Stanie się tak wtedy, gdy najpierw po Pani dziedziczyłby mąż, a po jego śmierci jego majątek odziedziczyłyby jego dzieci. Dlatego przy planowaniu dziedziczenia chodzi nie tylko o wyłączenie pasierbów, lecz także o ograniczenie ryzyka przejścia majątku przez męża.

Wyjątek: kiedy pasierbowie mogą dziedziczyć?

Kodeks cywilny przewiduje szczególny przepis o dziedziczeniu pasierbów. Zgodnie z art. 934¹ K.c., w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Ten przepis ma charakter daleki i wyjątkowy. W Pani sprawie, skoro chce Pani powołać do spadku bratanice, nie należy zakładać, że dzieci męża zostałyby automatycznie spadkobiercami. Mimo to testament jest potrzebny, aby nie dopuścić do dziedziczenia ustawowego męża i aby jasno wskazać, kto ma otrzymać majątek w Polsce.

Dlaczego warto sporządzić testament?

Jeżeli zależy Pani, aby nieruchomości w Polsce przypadły bratanicom, podstawowym dokumentem powinien być testament. W testamencie może Pani powołać obie bratanice do całego spadku, np. w częściach równych, albo szczegółowo określić, która osoba ma otrzymać konkretny składnik majątku.

Najbezpieczniejszą formą jest testament notarialny. Notariusz sprawdza tożsamość i zdolność testatora, dba o prawidłowe sformułowanie rozrządzeń oraz ogranicza ryzyko późniejszego sporu o ważność testamentu. Przy nieruchomościach ma to szczególne znaczenie, bo nieprecyzyjny testament może utrudnić wpisy w księgach wieczystych i dział spadku.

Warto też rozważyć testament a zabezpieczenie majątku, zwłaszcza gdy celem jest jednocześnie przekazanie nieruchomości konkretnym osobom i uniknięcie niepotrzebnych konfliktów rodzinnych.

Testament własnoręczny czy notarialny?

Zgodnie z art. 949 Kodeksu cywilnego testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność, ale może stać się powodem sporu, jeżeli pojawią się wątpliwości co do zdolności testatora, treści testamentu albo kolejności kilku testamentów.

Testament własnoręczny jest dopuszczalny, ale przy majątku za granicą, kilku potencjalnie zainteresowanych osobach i nieruchomościach w Polsce lepszym rozwiązaniem zwykle jest testament notarialny. Testament napisany na komputerze i tylko podpisany ręcznie nie spełnia wymagań testamentu własnoręcznego.

Jeżeli mieszka Pani w Kanadzie, można rozważyć sporządzenie testamentu podczas pobytu w Polsce u notariusza, przed właściwym notariuszem zagranicznym albo, w określonych sytuacjach, dokonanie czynności notarialnej przed konsulem. Przy czynnościach konsularnych trzeba wcześniej sprawdzić zakres możliwej czynności i wymagane dokumenty, ponieważ konsul nie w każdej sprawie działa tak samo jak notariusz w Polsce.

Jak wskazać bratanice w testamencie?

Jeżeli chce Pani, aby cały majątek przypadł dwóm bratanicom, można powołać je do spadku w określonych udziałach, np. po 1/2 każda. W testamencie warto podać ich imiona, nazwiska, daty urodzenia albo inne dane pozwalające uniknąć pomyłki co do osoby spadkobiercy.

Jeżeli natomiast chce Pani przekazać konkretną działkę jednej bratanicy, a udział w domu drugiej, należy zachować szczególną ostrożność. W testamencie notarialnym można ustanowić zapis windykacyjny, który pozwala określonej osobie nabyć konkretny składnik majątku z chwilą śmierci spadkodawcy. W zwykłym testamencie własnoręcznym takie rozporządzenie może zostać potraktowane inaczej i prowadzić do sporów o dział spadku.

Proszę pamiętać, że może Pani rozporządzić tylko tym, co należy do Pani. Jeżeli posiada Pani połowę domu po rodzicach, testament obejmie Pani udział, a nie całą nieruchomość, chyba że jest Pani właścicielką całości.

Czy mąż może domagać się zachowku?

Tak, to najważniejsze ryzyko w opisanej sytuacji. Jeżeli w chwili Pani śmierci małżeństwo nadal będzie trwało, a mąż byłby powołany do dziedziczenia z ustawy, pominięcie go w testamencie może dać mu prawo do zachowku. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osoby trwale niezdolnej do pracy - dwie trzecie tego udziału.

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Oznacza to, że mąż nie musi stać się współwłaścicielem działki albo domu, ale może żądać od spadkobierczyń zapłaty odpowiedniej kwoty. Jeżeli otrzymałby zachowek, środki te mogłyby później wejść do jego majątku i po jego śmierci przypaść jego dzieciom.

Nie każde złe relacje rodzinne pozwalają na pozbawienie zachowku. Wydziedziczenie jest możliwe tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, np. przy uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy albo popełnieniu umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub osobie mu bliskiej. Sama niechęć do dzieci męża albo brak pomocy z ich strony nie pozbawia męża prawa do zachowku.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

Najdalej idącym sposobem ograniczenia praw męża jest umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zawiera się ją między przyszłym spadkodawcą a przyszłym spadkobiercą ustawowym w formie aktu notarialnego. W praktyce wymaga to zgody męża, więc nie jest to rozwiązanie jednostronne.

Jeżeli taka umowa zostanie prawidłowo zawarta i nie stanowi inaczej, zrzekający się jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Może to mieć znaczenie także dla zachowku. Przy małżeństwach, rodzinach patchworkowych i majątku w kilku państwach treść umowy powinna być przygotowana bardzo precyzyjnie.

Znaczenie miejsca zamieszkania w Kanadzie i wyboru prawa

W sprawach spadkowych z elementem zagranicznym nie wystarczy ustalić, gdzie znajduje się nieruchomość. Znaczenie może mieć także ostatnie zwykłe miejsce pobytu spadkodawcy oraz możliwość wyboru prawa ojczystego w testamencie. Dla majątku położonego w Polsce polski sąd albo notariusz może badać, jakie prawo jest właściwe dla dziedziczenia.

Jeżeli ma Pani obywatelstwo polskie, warto rozważyć zamieszczenie w testamencie wyraźnego wyboru prawa polskiego dla dziedziczenia. Pozwala to ograniczyć niepewność związaną z tym, że na stałe mieszka Pani w Kanadzie. Jeżeli ma Pani również obywatelstwo innego państwa albo majątek w kilku krajach, testament powinien być skoordynowany z prawem tego państwa, aby jeden dokument nie kolidował z drugim.

Co jeszcze warto sprawdzić przed podpisaniem testamentu?

Przed sporządzeniem testamentu warto zebrać dokumenty dotyczące nieruchomości: numer księgi wieczystej, podstawę nabycia działki, dokumenty dotyczące udziału w domu oraz informacje o współwłaścicielach. Jeżeli nieruchomość jest działką rolną, przy dalszych czynnościach mogą pojawić się dodatkowe kwestie związane z obrotem nieruchomościami rolnymi.

Należy także pamiętać o podatku od spadków i darowizn. Bratanice należą do rodziny, ale ich sytuacja podatkowa nie jest taka sama jak dzieci, wnuków, rodziców czy rodzeństwa. Dlatego przy większej wartości nieruchomości warto wcześniej oszacować skutki podatkowe i przygotować spadkobierczynie na obowiązki po śmierci spadkodawcy.

FAQ

Czy dzieci męża mają prawo do zachowku po macosze?

Co do zasady nie. Prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Dzieci małżonka nie są Pani zstępnymi, chyba że zostały przez Panią przysposobione.

Czy testament wystarczy, aby mąż nic nie dostał?

Testament może wyłączyć męża od dziedziczenia jako spadkobiercę, ale nie zawsze eliminuje zachowek. Jeżeli mąż byłby uprawniony do zachowku, spadkobierczynie mogą być zobowiązane do zapłaty odpowiedniej kwoty.

Czy mogę wydziedziczyć męża, bo jego dzieci mi nie pomagają?

Nie z takiego powodu. Wydziedziczenie dotyczy osoby uprawnionej do zachowku i wymaga ustawowych przesłanek dotyczących jej zachowania wobec spadkodawcy lub osoby bliskiej. Zachowanie dzieci męża zwykle nie wystarczy do skutecznego wydziedziczenia męża.

Czy testament sporządzony w Kanadzie będzie skuteczny w Polsce?

Może być skuteczny, ale trzeba zbadać jego formę, prawo właściwe i treść. Przy nieruchomościach w Polsce bezpieczniej jest skonsultować testament z prawnikiem znającym polskie prawo spadkowe, a w razie potrzeby sporządzić dokument u notariusza.

Czy bratanice odziedziczą cały majątek automatycznie?

Nie zawsze. Bratanice mogą być spadkobierczyniami ustawowymi dopiero w określonej kolejności, zależnej od tego, czy żyje małżonek, rodzice, rodzeństwo i inni krewni. Jeżeli mają otrzymać majątek zgodnie z Pani wolą, najlepiej powołać je w testamencie.

Podsumowanie

Aby zabezpieczyć majątek w Polsce przed przejściem do dzieci małżonka, warto sporządzić precyzyjny testament, najlepiej notarialny. Dzieci męża zwykle nie dziedziczą po Pani bezpośrednio, ale problem może powstać, jeżeli dziedziczyłby mąż, a później po nim jego dzieci.

W testamencie można powołać bratanice do całego spadku, ustanowić zapis windykacyjny konkretnych nieruchomości i rozważyć wybór prawa polskiego. Osobno trzeba ocenić ewentualne roszczenie męża o zachowek oraz możliwość zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia.

Źródła:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 931, art. 932, art. 934¹, art. 949, art. 950, art. 991, art. 1008 i art. 1048.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawach spadkowych - EUR-Lex.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.