Jak zabezpieczyć majątek przed dziećmi małżonka?

Czy dzieci męża dziedziczą po Pani z ustawy?

W typowej sytuacji dzieci męża z poprzedniego związku nie są Pani dziećmi w rozumieniu prawa spadkowego. Nie należą więc do pierwszego kręgu spadkobierców ustawowych po Pani. Inaczej byłoby wtedy, gdyby zostały przez Panią przysposobione, ponieważ przysposobienie co do zasady tworzy więź prawną mającą znaczenie również dla dziedziczenia.

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli spadkodawca nie ma dzieci, w dalszej kolejności znaczenie mają między innymi małżonek, rodzice, rodzeństwo oraz zstępni rodzeństwa, czyli np. bratanice lub bratankowie. Szczegółowy krąg spadkobierców i ich udziały zależą od tego, kto dożył otwarcia spadku.

Trzeba jednak uważać na jedną istotną rzecz: dzieci męża mogą otrzymać część Pani majątku pośrednio. Stanie się tak wtedy, gdy najpierw po Pani dziedziczyłby mąż, a po jego śmierci jego majątek odziedziczyłyby jego dzieci. Dlatego przy planowaniu dziedziczenia chodzi nie tylko o wyłączenie pasierbów od bezpośredniego dziedziczenia, lecz także o ograniczenie ryzyka przejścia majątku przez męża.

Podobny problem może powstać w odniesieniu do nieruchomości należącej do majątku osobistego jednego z małżonków. Sposoby zabezpieczenia takiego składnika omawia również artykuł o rozporządzaniu mieszkaniem należącym do majątku osobistego na wypadek śmierci.

Wyjątek: kiedy pasierbowie mogą dziedziczyć?

Kodeks cywilny przewiduje szczególny przepis o dziedziczeniu pasierbów. Zgodnie z art. 934¹ K.c., w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.

Ten przepis ma charakter wyjątkowy i znajduje zastosowanie dopiero przy spełnieniu ściśle określonych warunków. Sam fakt, że dzieci męża nie zostały przez Panią przysposobione, nie pozwala więc twierdzić, że w żadnych okolicznościach nie mogłyby dziedziczyć ustawowo.

W Pani sprawie, skoro chce Pani powołać do spadku bratanice, nie należy zakładać, że dzieci męża zostałyby automatycznie spadkobiercami. Mimo to testament jest potrzebny, aby jasno wskazać osoby mające otrzymać majątek i ograniczyć ryzyko jego przejścia na męża w drodze dziedziczenia ustawowego. Ocena ta zakłada, że do dziedziczenia znajdzie zastosowanie prawo polskie; przy stałym pobycie w Kanadzie trzeba to odrębnie ustalić.

Dlaczego warto sporządzić testament?

Jeżeli zależy Pani, aby nieruchomości w Polsce przypadły bratanicom, podstawowym dokumentem powinien być testament. W testamencie może Pani powołać obie bratanice do całego spadku, np. w częściach równych, albo przewidzieć odpowiednie rozrządzenia dotyczące poszczególnych składników majątku.

Najbezpieczniejszą formą w tej sytuacji jest zwykle testament notarialny. Notariusz sprawdza tożsamość i zdolność testatora do dokonania czynności, dba o prawidłowe sformułowanie rozrządzeń oraz ogranicza ryzyko późniejszego sporu o formę lub treść testamentu. Nie oznacza to jednak, że testament notarialny nigdy nie może zostać zakwestionowany.

Przy nieruchomościach precyzja ma szczególne znaczenie, ponieważ niejasne rozrządzenia mogą utrudnić późniejsze postępowanie spadkowe, dział spadku lub wpisy w księgach wieczystych.

Warto też rozważyć testament a zabezpieczenie majątku, zwłaszcza gdy celem jest jednocześnie przekazanie nieruchomości konkretnym osobom i uniknięcie niepotrzebnych konfliktów rodzinnych.

Testament własnoręczny czy notarialny?

Zgodnie z art. 949 Kodeksu cywilnego testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność, ale może stać się powodem sporu, jeżeli pojawią się wątpliwości co do zdolności testatora do sporządzenia testamentu, jego treści albo wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Testament własnoręczny jest dopuszczalny, ale przy majątku w kilku państwach, kilku potencjalnie zainteresowanych osobach i nieruchomościach w Polsce rozwiązaniem zwykle bezpieczniejszym jest testament notarialny. Testament napisany na komputerze i tylko podpisany ręcznie nie spełnia wymagań polskiego testamentu własnoręcznego.

Jeżeli testament ma zostać sporządzony w Kanadzie, nie można jednak automatycznie stosować do jego formy wyłącznie art. 949 lub 950 K.c. Trzeba uwzględnić międzynarodowe przepisy o ważności formalnej rozrządzeń testamentowych, omówione w dalszej części artykułu.

Jak wskazać bratanice w testamencie?

Jeżeli chce Pani, aby cały majątek przypadł dwóm bratanicom, można powołać je do spadku w określonych udziałach, np. po 1/2 każda. W testamencie warto podać ich imiona, nazwiska, daty urodzenia albo inne dane pozwalające uniknąć pomyłki co do osoby spadkobiercy.

Jeżeli natomiast chce Pani przekazać konkretną działkę jednej bratanicy, a udział w domu drugiej, należy zachować szczególną ostrożność. Samo wskazanie konkretnych rzeczy w zwykłym testamencie nie zawsze oznacza, że wskazane osoby nabędą ich własność bezpośrednio z chwilą śmierci.

Zapis windykacyjny konkretnych nieruchomości

Polskie prawo przewiduje zapis windykacyjny, uregulowany w art. 981¹ i następnych Kodeksu cywilnego. W testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabędzie określony przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być m.in. nieruchomość albo udział we współwłasności nieruchomości, pod warunkiem spełnienia wymagań ustawowych. Nie można jednak zapisem skutecznie przekazać prawa, które nie należy do spadkodawcy, a przy sporządzaniu testamentu trzeba uwzględnić również ograniczenia wynikające z prawa właściwego dla dziedziczenia.

Jeżeli posiada Pani połowę domu po rodzicach, testament może obejmować Pani udział, a nie całą nieruchomość, chyba że jest Pani właścicielką całości.

Przy sprawie transgranicznej zapis windykacyjny wymaga szczególnej analizy. Jeżeli dziedziczenie będzie podlegało prawu innemu niż polskie, nie można zakładać, że rozrządzenie wywoła identyczne skutki jak zapis windykacyjny przewidziany w polskim Kodeksie cywilnym. Sam fakt sporządzenia dokumentu przed polskim notariuszem nie przesądza prawa właściwego dla całego spadku.

Czy mąż może domagać się zachowku?

Tak, to najważniejsze ryzyko w opisanej sytuacji, jeżeli do dziedziczenia stosuje się polskie prawo spadkowe. Jeżeli w chwili Pani śmierci małżeństwo nadal będzie trwało, a mąż byłby powołany do dziedziczenia z ustawy, pominięcie go w testamencie może dać mu prawo do zachowku.

Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osoby trwale niezdolnej do pracy – dwie trzecie tego udziału. Wysokość roszczenia zależy jednak od konkretnych okoliczności, w tym kręgu spadkobierców ustawowych, wartości substratu zachowku i świadczeń podlegających zaliczeniu.

Roszczenie o zachowek jest zasadniczo roszczeniem pieniężnym. Oznacza to, że mąż nie musi stać się współwłaścicielem działki albo domu, ale może żądać od zobowiązanych zapłaty odpowiedniej kwoty. Jeżeli otrzyma pieniądze z tytułu zachowku, środki te mogą później wejść do jego majątku i po jego śmierci przypaść jego dzieciom.

Nie każde złe relacje rodzinne pozwalają na pozbawienie zachowku. Wydziedziczenie jest możliwe tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, m.in. przy uporczywym niedopełnianiu obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy, dopuszczeniu się określonego umyślnego przestępstwa wobec spadkodawcy lub osoby mu najbliższej albo uporczywym postępowaniu sprzecznym z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy.

Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z testamentu, a jej rzeczywiste występowanie może podlegać ocenie sądu. Sama niechęć do dzieci męża albo brak pomocy z ich strony nie pozbawia męża prawa do zachowku.

Trzeba również uwzględnić, że osoba uprawniona może otrzymać należny zachowek w inny sposób, np. poprzez określone przysporzenia uwzględniane przy jego obliczaniu. Nie w każdym przypadku pominięcie w testamencie prowadzi zatem do obowiązku dopłaty w pełnej ustawowej wysokości.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku

Jednym ze sposobów ograniczenia praw męża może być umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego zawiera się ją między przyszłym spadkodawcą a przyszłym spadkobiercą ustawowym w formie aktu notarialnego. Wymaga to dobrowolnej zgody męża, więc nie jest to rozwiązanie jednostronne.

Przy pełnym zrzeczeniu się dziedziczenia zrzekający się zostaje co do zasady wyłączony od dziedziczenia ustawowego tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Skutki umowy zależą od jej treści oraz przepisów właściwych dla tej czynności.

Polskie prawo dopuszcza również umowę ograniczoną do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości albo w części. Jest to ważna możliwość, ponieważ małżonkowie mogą chcieć uregulować wyłącznie przyszłe roszczenia pieniężne, bez zawierania pełnej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia.

W przypadku majątku w kilku państwach nie wystarczy jednak założyć, że polska umowa notarialna automatycznie wyłączy roszczenia wynikające z każdego potencjalnie właściwego prawa spadkowego. Trzeba przeanalizować jej dopuszczalność i skutki w świetle przepisów kolizyjnych oraz prawa, które będzie miało zastosowanie do dziedziczenia.

Mieszkam w Kanadzie – jakie prawo i jaki sąd będą właściwe?

W sprawach spadkowych z elementem zagranicznym nie wystarczy ustalić, gdzie znajduje się nieruchomość. Trzeba rozdzielić trzy zagadnienia:

• Prawo właściwe – przepisy którego państwa określają dziedziczenie, udziały spadkowe i ewentualne prawa osób bliskich.
• Jurysdykcję – sądy którego państwa mogą rozpoznawać sprawę spadkową.
• Ważność testamentu – czy dokument zachowuje wymaganą formę, czy jego rozrządzenia są dopuszczalne i jakie skutki mogą wywołać.

W polskich postępowaniach spadkowych z elementem międzynarodowym podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Dotyczy ono co do zasady dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później, z uwzględnieniem przepisów przejściowych. Rozporządzenie nie wiąże Kanady, ale może wskazywać prawo kanadyjskie jako właściwe dla sprawy rozpatrywanej przez organ państwa członkowskiego stosującego rozporządzenie.

Prawo właściwe: zwykły pobyt w chwili śmierci

Art. 21 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 przewiduje, że prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.

Jeżeli rzeczywiste centrum życia spadkodawcy znajdowało się w Kanadzie, zasadą może być więc zastosowanie prawa kanadyjskiego, mimo że część majątku stanowi nieruchomość w Polsce. Samo polskie obywatelstwo ani położenie działki w Polsce nie przesądzają zastosowania polskiego prawa spadkowego.

Zwykły pobyt ustala się na podstawie całokształtu okoliczności, a nie wyłącznie formalnego meldunku, obywatelstwa lub posiadania nieruchomości. Wyjątkowo art. 21 ust. 2 pozwala zastosować prawo innego państwa, jeżeli ze wszystkich okoliczności wyraźnie wynika, że w chwili śmierci spadkodawca był z tym państwem w sposób oczywisty ściślej związany.

Art. 20 rozporządzenia potwierdza przy tym jego uniwersalne stosowanie: prawo wskazane przez przepisy rozporządzenia stosuje się również wtedy, gdy jest prawem państwa niebędącego członkiem Unii Europejskiej.

Czy można wybrać prawo polskie w testamencie?

Tak, jeżeli posiada Pani polskie obywatelstwo. Art. 22 rozporządzenia nr 650/2012 pozwala wybrać jako prawo właściwe dla dziedziczenia prawo państwa, którego obywatelstwo dana osoba posiada w chwili dokonywania wyboru albo w chwili śmierci. Osoba mająca kilka obywatelstw może wybrać prawo dowolnego z tych państw.

Wybór powinien być dokonany wyraźnie w rozrządzeniu na wypadek śmierci albo wynikać z jego postanowień. Dla uniknięcia wątpliwości korzystniejsze jest jednoznaczne wskazanie prawa właściwego niż pozostawienie tej kwestii do późniejszej interpretacji.

Jeżeli jest Pani obywatelką polską, można rozważyć zamieszczenie w testamencie wyraźnego wyboru prawa polskiego dla dziedziczenia po Pani. Pozwala to ograniczyć niepewność związaną z zamieszkaniem w Kanadzie i ułatwia planowanie spadkowe dotyczące polskich nieruchomości.

Wybór prawa polskiego nie oznacza jednak, że znikną wszystkie obowiązki lub ograniczenia wynikające z prawa innych państw. Trzeba uwzględnić m.in. sposób wykonywania praw do nieruchomości, kwestie rejestrowe, podatkowe i ewentualne postępowania prowadzone w Kanadzie.

Jeżeli ma Pani również obywatelstwo kanadyjskie albo majątek w kilku krajach, testament powinien zostać skoordynowany z dokumentami i przepisami mającymi znaczenie w Kanadzie, aby poszczególne rozrządzenia nie były sprzeczne ani nie odwoływały się niezamierzenie.

Co jeśli nie zostanie wybrane prawo polskie?

Jeżeli nie dokonano skutecznego wyboru prawa, a zwykły pobyt spadkodawcy w chwili śmierci znajdował się w Kanadzie, polski sąd może być zobowiązany do zbadania prawa wskazanego przez art. 21 rozporządzenia.

Kanada nie ma jednolitego systemu prawa spadkowego obejmującego wszystkie zagadnienia we wszystkich prowincjach i terytoriach. Dlatego nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że właściwe jest prawo kanadyjskie. Trzeba ustalić, który system prawny jest właściwy według reguł dotyczących państw o niejednolitym systemie prawnym, w szczególności art. 36 rozporządzenia.

Dodatkowo art. 34 przewiduje w określonych przypadkach mechanizm odesłania, czyli uwzględnienia norm prawa prywatnego międzynarodowego państwa trzeciego. Mogą one wskazywać prawo państwa członkowskiego albo prawo innego państwa trzeciego, jeżeli spełnione są warunki określone w rozporządzeniu.

Odesłanie nie jest jednak stosowane we wszystkich sytuacjach. W szczególności nie stosuje się go do prawa wybranego na podstawie art. 22 ani do prawa ustalonego według wyjątku z art. 21 ust. 2.

Dlatego przy braku wyboru prawa konieczne może być ustalenie właściwej prowincji lub terytorium Kanady i zbadanie odpowiednich norm kolizyjnych. Nie należy z góry zakładać, że polska nieruchomość będzie dziedziczona według prawa polskiego wyłącznie ze względu na miejsce jej położenia.

Czy polski sąd może rozpoznać sprawę spadkową osoby mieszkającej w Kanadzie?

Tak, ale zależy to od przesłanek jurysdykcji. Prawo właściwe dla dziedziczenia i jurysdykcja sądowa nie są tym samym. Wybranie prawa polskiego nie oznacza automatycznego wyboru polskiego sądu.

Zasadnicza reguła jurysdykcji z art. 4 rozporządzenia nr 650/2012 odwołuje się do zwykłego pobytu spadkodawcy w państwie członkowskim w chwili śmierci. Jeżeli zwykły pobyt znajdował się w Kanadzie, trzeba zbadać dodatkowe podstawy, w szczególności art. 10 rozporządzenia.

Jurysdykcja subsydiarna z art. 10 rozporządzenia

Art. 10 ust. 1 przewiduje, że gdy zmarły nie miał zwykłego pobytu w państwie członkowskim w chwili śmierci, sądy państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, mogą mieć jurysdykcję do orzekania co do spadku jako całości, jeżeli:

• zmarły posiadał obywatelstwo tego państwa członkowskiego w chwili śmierci albo
• gdy ten warunek nie jest spełniony – zmarły miał wcześniej zwykły pobyt w tym państwie, a od zmiany tego pobytu do wniesienia sprawy do sądu nie upłynęło więcej niż pięć lat.

Jeżeli zatem spadkodawczyni mieszkała zwykle w Kanadzie, ale w chwili śmierci miała polskie obywatelstwo i pozostawiła nieruchomość w Polsce, art. 10 ust. 1 lit. a może stanowić podstawę jurysdykcji polskich sądów do orzekania o spadku jako całości, a nie wyłącznie o tej nieruchomości.

Jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na podstawie art. 10 ust. 1, art. 10 ust. 2 pozwala sądom państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego, orzekać przynajmniej w odniesieniu do tych składników.

Oznacza to, że nawet gdy polski sąd nie będzie właściwy do rozpoznania dziedziczenia całego majątku, może istnieć podstawa do rozpoznania sprawy dotyczącej składników spadku położonych w Polsce. Każdorazowo trzeba jednak ustalić, czy spełnione są przesłanki odpowiedniego przepisu.

Czy w testamencie można wskazać polski sąd?

Nie wystarczy napisać w testamencie, że wszystkie sprawy spadkowe mają rozpoznawać sądy polskie. Taka jednostronna klauzula nie zastępuje przepisów o jurysdykcji.

Art. 5 rozporządzenia nr 650/2012 przewiduje możliwość zawarcia umowy dotyczącej wyboru sądu państwa członkowskiego, którego prawo zostało wybrane zgodnie z art. 22. Jest to jednak odrębny instrument, przeznaczony dla zainteresowanych stron postępowania, podlegający własnym wymaganiom formalnym i materialnym.

Umowa taka nie jest równoznaczna z prostym postanowieniem testatora o wyborze sądu. W konkretnym postępowaniu trzeba również ocenić pozostałe przepisy rozporządzenia regulujące jurysdykcję i możliwość jej wykonywania.

Jeżeli zatem mieszka Pani w Kanadzie i ma polskie obywatelstwo oraz nieruchomości w Polsce, można rozważyć wybór prawa polskiego w testamencie, ale właściwość sądu należy przeanalizować niezależnie. W razie postępowania prowadzonego również w Kanadzie może być konieczne uwzględnienie skutków zagranicznych orzeczeń oraz dokumentów spadkowych.

Testament sporządzony w Kanadzie – ważność i wykorzystanie w Polsce

Testament sporządzony w Kanadzie może zostać uznany za ważny i wywoływać skutki również w Polsce. Nie można jednak przesądzić tego wyłącznie na podstawie miejsca jego sporządzenia. Trzeba osobno ocenić formę dokumentu, materialną ważność rozrządzeń i prawo właściwe dla dziedziczenia.

Ważność formalna testamentu

Art. 27 rozporządzenia nr 650/2012 przewiduje kilka alternatywnych łączników pozwalających uznać pisemne rozrządzenie na wypadek śmierci za ważne pod względem formy, w tym zgodność z prawem miejsca sporządzenia testamentu, obywatelstwa testatora, określonego miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu, a w odniesieniu do nieruchomości – również ich położenia.

Trzeba jednak uwzględnić art. 75 ust. 1 tego rozporządzenia. Polska jest stroną Konwencji haskiej z 5 października 1961 r. dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych. Dlatego przy ocenie formalnej ważności testamentu w Polsce stosuje się odpowiednie postanowienia tej konwencji zamiast art. 27 rozporządzenia, zgodnie z przewidzianą w nim zasadą pierwszeństwa obowiązujących konwencji.

Art. 1 konwencji haskiej również wskazuje alternatywne podstawy ważności formalnej, w tym prawo miejsca dokonania rozrządzenia, prawo państwa obywatelstwa testatora w odpowiedniej chwili, prawo jego miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu, a w odniesieniu do nieruchomości – prawo miejsca ich położenia.

W konsekwencji testament sporządzony w Kanadzie nie musi automatycznie odpowiadać wszystkim wymaganiom polskiego testamentu własnoręcznego lub notarialnego, aby został uznany w Polsce za ważny pod względem formy. Konieczne jest jednak zbadanie właściwego systemu prawnego i konkretnych okoliczności sporządzenia dokumentu.

Kanadyjskie prowincje i terytoria mają własne regulacje dotyczące testamentów. Nie należy więc zakładać, że forma dopuszczalna w jednej prowincji jest identycznie uregulowana we wszystkich pozostałych.

Ważność materialna i skuteczność rozrządzeń

Ważność formalna oznacza, że testament spełnia odpowiednie wymagania dotyczące sposobu jego sporządzenia. Nie rozstrzyga jeszcze, czy wszystkie zawarte w nim postanowienia są materialnie ważne i mogą wywołać zamierzone skutki.

Rozporządzenie nr 650/2012 reguluje m.in. prawo właściwe dla dopuszczalności i ważności materialnej rozrządzeń na wypadek śmierci w art. 24–26. Prawo właściwe dla samego dziedziczenia ustala się natomiast według odpowiednich przepisów rozporządzenia, w tym art. 21 i 22.

Może się zatem zdarzyć, że testament będzie ważny pod względem formy, lecz określone rozrządzenie dotyczące polskiej nieruchomości będzie wymagało dodatkowej oceny pod względem prawa właściwego i skutków rzeczowych.

Przykładowo nie można zakładać, że testament sporządzony w Kanadzie, zawierający polecenie przekazania określonej działki konkretnej osobie, automatycznie wywoła taki sam skutek jak polski zapis windykacyjny. Trzeba ustalić charakter rozrządzenia i jego skutki w świetle właściwego prawa.

Jakich dokumentów mogą potrzebować spadkobiercy w Polsce?

Jeżeli po śmierci spadkodawcy konieczne będzie przeprowadzenie czynności dotyczących nieruchomości w Polsce, zakres dokumentów zależy od rodzaju testamentu, podstawy jurysdykcji i właściwego postępowania. Mogą być potrzebne w szczególności:

• oryginał testamentu lub urzędowo poświadczony dokument, zależnie od jego charakteru i wymagań postępowania;
• akt zgonu oraz dokumenty pozwalające ustalić tożsamość i pokrewieństwo zainteresowanych osób;
• dokumenty dotyczące obywatelstwa, miejsca zwykłego pobytu oraz ewentualnego wyboru prawa;
• numer księgi wieczystej, dokumenty własności i informacje o udziałach w polskich nieruchomościach;
• odpowiednie uwierzytelnienie dokumentów zagranicznych, w tym apostille, jeśli jest wymagane, oraz tłumaczenia na język polski sporządzone w wymaganej formie;
• zagraniczne orzeczenia lub dokumenty spadkowe, jeżeli zostały już wydane i mają znaczenie dla sprawy.

Nie każdy dokument będzie potrzebny w każdej sprawie. Sama apostille potwierdza określone pochodzenie dokumentu urzędowego, ale nie przesądza o ważności testamentu ani o prawie do konkretnej nieruchomości.

Przed wyborem sposobu sporządzenia testamentu w Kanadzie warto ustalić wymagania właściwej prowincji lub terytorium oraz możliwości późniejszego wykorzystania dokumentu w Polsce. Można również rozważyć sporządzenie testamentu podczas pobytu w Polsce u notariusza albo sprawdzić zakres dopuszczalnych czynności konsularnych. Konsul nie wykonuje jednak automatycznie wszystkich czynności zastrzeżonych dla notariusza w Polsce.

Co sprawdzić przed podpisaniem testamentu?

Przy rodzinie patchworkowej i majątku w Polsce oraz Kanadzie warto uporządkować najważniejsze informacje jeszcze przed sporządzeniem dokumentów.

1. Ustalić skład majątku. Oddzielić majątek osobisty od majątku wspólnego małżonków. Sprawdzić, czy nieruchomości w Polsce należą w całości do Pani, czy posiada Pani jedynie udział.
2. Zweryfikować sytuację rodzinną. Ustalić, kto może dziedziczyć ustawowo, czy żyją rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa oraz jakie znaczenie ma aktualny status małżeństwa.
3. Ocenić prawa męża. Przeanalizować potencjalne roszczenie o zachowek i możliwość zawarcia dobrowolnej umowy dotyczącej przyszłego dziedziczenia lub zachowku.
4. Ustalić obywatelstwo i zwykły pobyt. Sprawdzić, czy możliwy jest skuteczny wybór prawa polskiego na podstawie art. 22 rozporządzenia nr 650/2012.
5. Zbadać jurysdykcję. Przy nieruchomościach w Polsce i zwykłym pobycie w Kanadzie sprawdzić przesłanki art. 10 rozporządzenia oraz możliwe postępowania w obu państwach.
6. Dobrać formę testamentu. Rozstrzygnąć, czy wystarczy powołanie bratanic do spadku w udziałach, czy potrzebny jest również zapis windykacyjny konkretnej nieruchomości.
7. Skoordynować dokumenty. Jeżeli istnieje już testament kanadyjski, ustalić, czy nowy dokument go odwoła lub zmieni, oraz czy rozrządzenia dotyczące majątku w różnych państwach są ze sobą zgodne.
8. Sprawdzić skutki podatkowe. Bratanice należą w polskim podatku od spadków i darowizn do II grupy podatkowej, a nie do grupy osób objętych zwolnieniem dla najbliższej rodziny na zasadach art. 4a ustawy. Trzeba odrębnie ocenić obowiązki podatkowe w Polsce i ewentualne konsekwencje wynikające z regulacji kanadyjskich.

Przed sporządzeniem testamentu warto zebrać numer księgi wieczystej, podstawę nabycia nieruchomości, dokumenty dotyczące udziału w domu oraz informacje o współwłaścicielach. Jeżeli nieruchomość jest działką rolną, przy dalszych czynnościach mogą pojawić się dodatkowe zagadnienia wynikające z przepisów dotyczących nieruchomości rolnych.

Tak przygotowane informacje ułatwią prawnikowi lub notariuszowi ustalenie odpowiedniej konstrukcji testamentu i zmniejszą ryzyko sprzeczności pomiędzy dokumentami sporządzonymi w Polsce i Kanadzie.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy dzieci męża mają prawo do zachowku po macosze?

Co do zasady nie, jeżeli stosuje się prawo polskie. Prawo do zachowku przysługuje określonym w art. 991 K.c. zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Dzieci męża nie są Pani zstępnymi, chyba że zostały przez Panią przysposobione. Wyjątkowe ustawowe dziedziczenie pasierbów z art. 934¹ K.c. samo w sobie nie daje im prawa do zachowku.

Czy testament wystarczy, aby mąż nic nie dostał?

Nie zawsze. Testament może pominąć męża przy powołaniu do spadku, ale przy zastosowaniu polskiego prawa nie eliminuje automatycznie jego roszczenia o zachowek. W zależności od okoliczności można rozważyć dobrowolne zrzeczenie się dziedziczenia lub zachowku. Wydziedziczenie wymaga natomiast spełnienia ustawowych przesłanek i nie może służyć wyłącznie pozbawieniu męża praw z powodu niechęci do jego dzieci.

Czy bratanice odziedziczą cały majątek automatycznie?

Nie. Przy polskim dziedziczeniu ustawowym bratanice mogą dojść do spadku dopiero w odpowiedniej kolejności, zależnej m.in. od tego, czy żyją małżonek, rodzice i rodzeństwo spadkodawcy. Jeżeli mają otrzymać majątek zgodnie z Pani wolą, najlepiej powołać je w testamencie, określając ich udziały lub przewidując inne odpowiednie rozrządzenia.

Czy testament sporządzony w Kanadzie będzie skuteczny w Polsce?

Może być, ale trzeba rozdzielić trzy kwestie. Ważność formalną ocenia się z uwzględnieniem właściwych reguł kolizyjnych, w Polsce w szczególności konwencji haskiej z 1961 r. Ważność materialna zależy od prawa ustalonego dla danego rozrządzenia, m.in. według art. 24–26 rozporządzenia nr 650/2012. Skuteczność rozrządzeń dotyczących polskich nieruchomości wymaga dodatkowej analizy prawa właściwego dla dziedziczenia, charakteru rozrządzenia i zasad ujawniania praw do nieruchomości. Dlatego nie można przesądzić ważności konkretnego testamentu bez znajomości jego treści, formy, daty sporządzenia, obywatelstwa testatora i właściwej prowincji lub terytorium Kanady.

Czy mogę wybrać polskie prawo spadkowe, mieszkając w Kanadzie?

Tak, jeżeli posiada Pani obywatelstwo polskie w chwili wyboru prawa albo w chwili śmierci. Art. 22 rozporządzenia nr 650/2012 pozwala wybrać prawo państwa swojego obywatelstwa. Przy kilku obywatelstwach możliwy jest wybór prawa dowolnego z tych państw. Dla bezpieczeństwa wybór powinien być wyraźnie sformułowany w odpowiednim rozrządzeniu na wypadek śmierci. Nie oznacza to jednak automatycznie wyboru polskiego sądu.

Czy sprawę dotyczącą nieruchomości w Polsce może rozpoznać polski sąd, jeśli mieszkam w Kanadzie?

Tak, po śmierci spadkodawcy może istnieć taka podstawa jurysdykcji. Jeżeli zmarły miał zwykły pobyt poza UE, posiadał polskie obywatelstwo w chwili śmierci i pozostawił składniki majątku spadkowego w Polsce, art. 10 ust. 1 lit. a rozporządzenia nr 650/2012 może przyznawać polskim sądom jurysdykcję do orzekania o spadku jako całości. W innych przypadkach należy zbadać pozostałe przesłanki art. 10, w tym możliwość ograniczonej jurysdykcji względem aktywów znajdujących się w Polsce na podstawie ust. 2. Sam wybór prawa polskiego nie wystarcza do automatycznego ustalenia jurysdykcji.

Czy jeden testament może obejmować nieruchomości w Polsce i majątek w Kanadzie?

Co do zasady można rozporządzić majątkiem znajdującym się w różnych państwach, ale nie zawsze jeden dokument będzie najwygodniejszym rozwiązaniem. Trzeba sprawdzić prawo właściwe, wymagania dotyczące formy, dopuszczalność poszczególnych rozrządzeń i sposób ich późniejszego wykonania. Jeżeli powstaną odrębne testamenty dotyczące majątku w różnych państwach, muszą być odpowiednio skoordynowane, aby nie doprowadzić do przypadkowego odwołania wcześniejszych postanowień.

W Pani sytuacji zasadniczym celem jest przekazanie polskich nieruchomości bratanicom z możliwie najmniejszym ryzykiem późniejszego przejścia majątku do dzieci męża. Testament może realizować ten cel, ale powinien uwzględniać ewentualne prawa męża, charakter własności nieruchomości oraz transgraniczny charakter dziedziczenia. Szczególnie ważne jest oddzielne ustalenie prawa właściwego i jurysdykcji, zanim zostanie wybrana ostateczna forma rozrządzeń.