- Matka nie może „cofnąć” darowizny tylko dlatego, że ojciec zmarł albo że zmieniła zdanie co do przekazania ziemi.
- Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności tylko w przypadkach wskazanych w Kodeksie cywilnym.
- Zwykłe spory rodzinne, brak serdecznych relacji czy sam brak kontaktu zwykle nie wystarczają do odebrania darowanej nieruchomości.
- Odwołanie darowizny wymaga oświadczenia na piśmie, a przy nieruchomości często także dalszych działań przed notariuszem albo sądem.
Czy mama może odebrać ziemię darowaną przez ojca?
Jeżeli ojciec skutecznie darował Panu ziemię, to sama okoliczność jego śmierci nie powoduje, że darowizna staje się nieważna albo że matka może ją swobodnie odwołać. Przy nieruchomości kluczowe znaczenie ma treść aktu notarialnego, wpis w księdze wieczystej oraz to, czy ojciec był uprawniony do rozporządzenia tą nieruchomością.
Darowizna została uregulowana w art. 888-902 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 888 § 1 K.c. przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.
Jeżeli darczyńcą był ojciec, to matka nie staje się automatycznie osobą uprawnioną do prostego anulowania tej czynności. Może występować jako spadkobierczyni darczyńcy, ale tylko w granicach przewidzianych przez przepisy. W praktyce oznacza to konieczność wykazania szczególnych przesłanek, a nie tylko powołania się na rodzinne ustalenia lub poczucie niesprawiedliwości. Osobnym zagadnieniem bywa też mieszkanie przepisane przez osobę z demencją, gdzie pojawia się pytanie o ważność samej czynności.
Kiedy spadkobierca może odwołać darowiznę?
Podstawową przesłanką odwołania darowizny już wykonanej jest rażąca niewdzięczność obdarowanego wobec darczyńcy. Wynika to z art. 898 § 1 K.c. Nie chodzi jednak o każdą niewdzięczność, kłótnię czy brak idealnych relacji rodzinnych, lecz o zachowania szczególnie naganne, skierowane przeciwko darczyńcy. Te zasady w kontekście gruntu szczegółowo opisuje tekst o tym, jak działa darowizna działki a zachowek.
Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do jej odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. Jeżeli więc ojciec za życia nie miał podstaw do odwołania darowizny, matka jako spadkobierczyni nie może tworzyć tych podstaw od nowa.
Istotne jest również przebaczenie. Zgodnie z art. 899 § 1 K.c. darowizna nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Przebaczenie może wynikać nie tylko z wyraźnych słów, lecz także z zachowania darczyńcy, o ile z okoliczności sprawy można wyprowadzić taki wniosek.
Odwołanie darowizny jest ograniczone terminem. Nie można go dokonać po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. W sprawach rodzinnych problemem bywa więc nie tylko udowodnienie samego zachowania, ale także ustalenie, kiedy darczyńca albo jego spadkobierca dowiedział się o zdarzeniu uzasadniającym odwołanie.
Czym jest rażąca niewdzięczność?
Rażąca niewdzięczność to zachowanie o dużym nasileniu złej woli, krzywdzące darczyńcę i sprzeczne z podstawowymi zasadami lojalności rodzinnej oraz moralnej. Sąd Najwyższy wskazywał, że pod to pojęcie mogą podpadać przede wszystkim przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, czci, godności osobistej albo majątkowi darczyńcy.
W wyroku z dnia 26.07.2000 r., sygn. akt I CKN 919/98, Sąd Najwyższy wyjaśnił: „Niewdzięczne będzie każde zachowanie obdarowanego, niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę, przy czym aby zostało uznane za »rażąco niewdzięczne«, musi cechować je znaczne nasilenie złej woli skierowanej na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej”.
Nie każde niewłaściwe zachowanie spełnia jednak ten warunek. W wyroku z dnia 23.03.2000 r., sygn. akt II CKN 810/98, Sąd Najwyższy podkreślił, że nieudzielanie przez obdarowanych pomocy darczyńcy w pracach czy w opiece nad dzieckiem nie stanowi rażącej niewdzięczności, ponieważ obdarowany nie ma obowiązku świadczenia pracy na rzecz darczyńcy.
Rodzina próbuje odwołać darowiznę nieruchomości po śmierci darczyńcy?
Prawnik przeanalizuje akt darowizny, zachowanie stron i przesłanki rażącej niewdzięczności oraz oceni, czy istnieje podstawa do żądania zwrotu nieruchomości.
Wyślij sprawę do bezpłatnej wyceny ›Opisanie sprawy i wycena są bezpłatne • Dopiero później decydujesz, czy zamawiasz poradę
Również zwykłe konflikty rodzinne nie wystarczają. W orzecznictwie przyjmuje się, że pojęcie rażącej niewdzięczności eliminuje jako podstawę odwołania darowizny typowe spory życia codziennego, nawet jeżeli dla darczyńcy były one przykre lub odbierane jako nieprzyjazne.
Zobacz również:
- darowizna samochodu a masa spadkowa — czy przekazana rzecz wchodzi do spadku
- dom na działce ojca — rozliczenia, gdy budynek powstał na cudzym gruncie
Co matka musiałaby udowodnić?
To osoba żądająca odwołania darowizny musi wykazać, że istniały podstawy przewidziane w Kodeksie cywilnym. W opisanej sytuacji matka musiałaby więc udowodnić przede wszystkim, że jest osobą uprawnioną jako spadkobierczyni ojca oraz że ojciec w chwili śmierci mógł odwołać darowiznę z powodu Pana rażącej niewdzięczności.
Dowodami mogą być na przykład dokumenty, wiadomości, nagrania, zeznania świadków, dokumentacja medyczna lub wcześniejsze pisma darczyńcy. Same ogólne twierdzenia, że syn nie pomagał, rzadko odwiedzał ojca albo nie spełnił oczekiwań rodziny, mogą okazać się niewystarczające. Bywa, że w toku sprawy sąd żąda adresu krewnego w sprawie, z którym strony nie mają kontaktu.
Ocena należy do sądu. W wyroku z dnia 13.10.2005 r., sygn. akt I CK 112/05, Sąd Najwyższy wskazał, że decyzja, czy dane zachowanie lub zaniechanie wyczerpuje znamiona rażącej niewdzięczności, musi uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy oraz ogólnie przyjmowane normy moralne.
Jak wygląda odwołanie darowizny nieruchomości?
Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Samo pismo nie powoduje jednak automatycznie, że własność ziemi wraca do darczyńcy albo jego spadkobierców. Przy nieruchomości potrzebne jest jeszcze przeniesienie własności w odpowiedniej formie, zwykle w akcie notarialnym, albo uzyskanie rozstrzygnięcia sądu, jeżeli obdarowany nie zgadza się na zwrot.
Jeżeli otrzyma Pan od matki pismo o odwołaniu darowizny, nie należy go lekceważyć, ale nie oznacza ono jeszcze utraty nieruchomości. Warto sprawdzić, czy wskazano konkretne zdarzenia, kiedy miały miejsce, na czym miała polegać rażąca niewdzięczność oraz czy nie upłynął termin do odwołania darowizny.
Osobną kwestią mogą być roszczenia spadkowe, w tym rozliczenia między spadkobiercami albo zachowek. Takie roszczenia nie są jednak tym samym co odwołanie darowizny i co do zasady nie pozwalają matce po prostu odebrać ziemi bez spełnienia ustawowych przesłanek. W przypadku gruntów rolnych dodatkowo znaczenie mieć może dziedziczenie gospodarstwa rolnego z lat 70, jeżeli ziemia trafiła do rodziny w tamtym okresie.
Podsumowanie
Matka może próbować odwołać darowiznę dokonaną przez ojca tylko wtedy, gdy jako spadkobierczyni spełnia warunki wskazane w Kodeksie cywilnym. Najczęściej oznacza to konieczność wykazania rażącej niewdzięczności obdarowanego wobec ojca oraz braku przebaczenia przez darczyńcę.
W typowej sytuacji zwykły konflikt rodzinny, niezadowolenie z decyzji ojca, brak codziennego kontaktu albo samo przekonanie matki, że ziemia powinna wrócić do rodziny, nie wystarczą. Jeżeli darowizna nieruchomości została prawidłowo zawarta, jej podważenie wymaga konkretnych dowodów i zwykle kończy się sporem sądowym.
Przeczytaj również:
- podział posesji po spadku i przejęcie — jak rozdzielić nieruchomość między spadkobierców
- odprawa i pensja po śmierci — które świadczenia wchodzą do spadku, a które nie
Przykłady
Poniższe przykłady pokazują, kiedy spadkobierca darczyńcy może mieć realne podstawy do działania, a kiedy odwołanie darowizny będzie trudne do obrony.
Ojciec darował synowi działkę, a po kilku miesiącach zmarł. Matka twierdzi, że syn rzadko odwiedzał ojca i nie pomagał w drobnych sprawach domowych. Jeżeli nie było przemocy, gróźb, celowego krzywdzenia ani innych szczególnie nagannych zachowań, samo rozczarowanie matki postawą syna może nie wystarczyć do skutecznego odwołania darowizny.
Córka otrzymała od ojca gospodarstwo, a następnie zaczęła go poniżać, grozić mu i uniemożliwiać korzystanie z części domu, mimo wcześniejszych rodzinnych ustaleń. Ojciec przed śmiercią mówił świadkom, że chce odwołać darowiznę, ale nie zdążył złożyć pisemnego oświadczenia. W takim stanie faktycznym spadkobiercy mogą mieć argumenty, aby powoływać się na rażącą niewdzięczność, choć ostateczna ocena będzie należała do sądu.
Syn otrzymał od ojca ziemię w darowiźnie. Po śmierci ojca matka wysłała mu krótkie pismo, w którym napisała, że „cofa darowiznę”, ale nie wskazała żadnych konkretnych zachowań syna wobec ojca. Syn nie traci własności tylko z powodu takiego pisma. Matka musiałaby wykazać konkretne podstawy odwołania darowizny i w razie sporu dochodzić swoich twierdzeń we właściwym trybie.
FAQ
Czy mama może odwołać darowiznę tylko dlatego, że jest żoną zmarłego darczyńcy?
Nie. Sam fakt bycia żoną zmarłego nie wystarcza. Matka musiałaby działać jako uprawniona spadkobierczyni i wykazać przesłanki odwołania darowizny przewidziane w Kodeksie cywilnym.
Czy ustna wola ojca ma znaczenie?
Przy nieruchomości decydujące znaczenie ma akt notarialny i stan prawny ujawniony w księdze wieczystej. Ustne wypowiedzi ojca mogą mieć znaczenie dowodowe tylko pomocniczo, na przykład przy ocenie relacji rodzinnych lub przebaczenia.
Czy brak opieki nad ojcem zawsze oznacza rażącą niewdzięczność?
Nie zawsze. Sąd bada, czy zachowanie obdarowanego było szczególnie naganne i nacechowane złą wolą. Sam brak idealnej opieki, rzadkie wizyty albo rodzinne nieporozumienia zwykle nie wystarczają.
Czy pismo od matki automatycznie odbiera własność ziemi?
Nie. Oświadczenie o odwołaniu darowizny może rozpocząć spór, ale przy nieruchomości do zmiany właściciela potrzebne są dalsze czynności prawne albo orzeczenie sądu, jeżeli obdarowany nie zgadza się na zwrot.
Ile czasu jest na odwołanie darowizny?
Darowizny nie można odwołać po upływie roku od dnia, w którym osoba uprawniona dowiedziała się o niewdzięczności obdarowanego. W konkretnych sprawach istotne jest więc ustalenie daty zdarzenia i daty uzyskania informacji o nim.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26.07.2000 r., sygn. akt I CKN 919/98
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.03.2000 r., sygn. akt II CKN 810/98
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13.10.2005 r., sygn. akt I CK 112/05
5. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 października 2005 r., sygn. akt I CK 112/2005
6. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 10.11.2000 r., sygn. akt IV CKN 159/2000
