Ślub kościelny bez cywilnego a dziedziczenie

Pan Ireneusz opisał sytuację, w której para zawarła ślub kościelny, ale bez skutków cywilnych. Po śmierci jednej z osób pojawiło się pytanie, kto dziedziczy majątek: dzieci zmarłego, osoba pozostająca z nim w związku kościelnym czy dzieci tej osoby.

Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, czy małżeństwo wywołało skutki w prawie polskim. Sam obrzęd religijny, jeżeli nie został połączony ze złożeniem wymaganych oświadczeń i sporządzeniem aktu małżeństwa przez urząd stanu cywilnego, nie daje statusu małżonka w sprawach spadkowych.

Ślub kościelny a skutki cywilne

Zgodnie z polskim prawem małżeństwo może zostać zawarte przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo w formie wyznaniowej ze skutkami cywilnymi. W tym drugim przypadku osoby zawierające związek przed duchownym muszą jednocześnie oświadczyć wolę zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu, a następnie kierownik urzędu stanu cywilnego sporządza akt małżeństwa.

Jeżeli te przesłanki zostały spełnione, małżeństwo wyznaniowe wywołuje skutki cywilne i jest traktowane tak jak małżeństwo zawarte w urzędzie stanu cywilnego. Jeżeli natomiast doszło wyłącznie do ślubu religijnego, bez skutków cywilnych, to dla prawa spadkowego nie powstaje małżeństwo.

W praktyce najważniejsze jest więc ustalenie, czy w urzędzie stanu cywilnego istnieje akt małżeństwa. Jeżeli akt został sporządzony, żyjący małżonek może dziedziczyć z ustawy. Jeżeli aktu nie ma, osoba pozostająca ze zmarłym w związku wyłącznie kościelnym nie jest małżonkiem w rozumieniu Kodeksu cywilnego.

Małżeństwo kanoniczne jak konkubinat

Jeżeli ślub kościelny nie wywołał skutków cywilnych, osoby pozostające w takim związku są dla prawa państwowego traktowane podobnie jak osoby żyjące w związku nieformalnym. Nie powstaje między nimi ustawowy ustrój majątkowy małżeński, nie ma statusu małżonka i nie działa automatyczna ochrona przewidziana dla małżonków w prawie spadkowym.

Ma to bezpośrednie znaczenie dla dziedziczenia. Partner z takiego związku nie dziedziczy z ustawy po zmarłym tylko dlatego, że odbył się ślub kościelny. W podobny sposób analizuje się związek nieformalny a dziedziczenie, zwłaszcza gdy partnerzy wspólnie mieszkali, prowadzili gospodarstwo domowe albo gromadzili majątek.

Warto odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli para zawarła ślub konkordatowy i urząd stanu cywilnego sporządził akt małżeństwa, mamy małżeństwo w rozumieniu prawa polskiego. Jeżeli natomiast doszło wyłącznie do ślubu kanonicznego, bez skutków cywilnych, partner nie jest spadkobiercą ustawowym.

Kto dziedziczy majątek po zmarłym partnerze?

Zgodnie z art. 926 Kodeksu cywilnego powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe obejmuje cały spadek wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób powołanych nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Jeżeli zmarły nie zostawił testamentu, w pierwszej kolejności dziedziczą jego dzieci oraz małżonek w rozumieniu prawa cywilnego. Dzieci i małżonek dziedziczą co do zasady w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Ta zasada nie obejmuje jednak osoby, która pozostawała ze zmarłym wyłącznie w małżeństwie kanonicznym bez skutków cywilnych.

Jeżeli więc zmarły miał własne dzieci, a nie zostawił testamentu, spadek przypadnie jego dzieciom. Dzieci osoby pozostającej ze zmarłym w związku kościelnym bez skutków cywilnych nie dziedziczą po nim z ustawy, chyba że zostały przez niego przysposobione albo zostały wskazane w testamencie. Właśnie dlatego przy pytaniu, kto dziedziczy majątek po zmarłym małżonku, trzeba najpierw sprawdzić, czy istniało małżeństwo cywilne; osobnym zagadnieniem jest dziedziczenie poza małżeństwem cywilnym.

Testament na rzecz partnera

Brak małżeństwa cywilnego nie oznacza, że partner nigdy nie może otrzymać spadku. Może zostać powołany do dziedziczenia w testamencie. Testament pozwala wskazać jako spadkobiercę także osobę niespokrewnioną, w tym partnera z nieformalnego związku albo osobę, z którą zawarto wyłącznie ślub kościelny.

Trzeba jednak pamiętać, że testament powinien być ważny formalnie i możliwie precyzyjny. Jeżeli w rodzinie są osoby uprawnione do zachowku, zwłaszcza dzieci zmarłego, powołanie partnera do spadku może wywołać późniejsze roszczenia o zachowek. Przy planowaniu majątku warto więc rozważyć nie tylko testament, lecz także zapis windykacyjny, darowiznę albo umowę dożywocia, zależnie od celu i sytuacji rodzinnej. Szerzej omawia to artykuł o tym, czy lepszy będzie testament na rzecz partnera.

Co z majątkiem wspólnie gromadzonym?

Osoby pozostające wyłącznie w związku kościelnym bez skutków cywilnych nie mają ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Jeżeli kupowały rzeczy wspólnie, znaczenie mają dokumenty własności, przelewy, umowy, wpisy w księdze wieczystej oraz inne dowody potwierdzające, kto i w jakiej części nabył konkretny składnik majątku.

Jeżeli partner nie dziedziczy po zmarłym, nadal może mieć własne prawa do rzeczy, które należały do niego, albo do udziału we wspólnej własności. W niektórych sprawach możliwe są także rozliczenia nakładów, pożyczek albo bezpodstawnego wzbogacenia. Nie są to jednak prawa spadkobiercy, lecz odrębne roszczenia cywilne, które trzeba wykazać dowodami.

Jak sprawdzić, czy ślub był konkordatowy?

Najprostszym sposobem jest sprawdzenie aktu małżeństwa w urzędzie stanu cywilnego. Jeżeli akt małżeństwa istnieje, małżeństwo wywołuje skutki w prawie polskim. Jeżeli aktu nie ma, trzeba ustalić, czy w ogóle złożono oświadczenia wymagane dla małżeństwa wyznaniowego ze skutkami cywilnymi oraz czy dokumenty zostały przekazane do urzędu.

W sprawach spadkowych ma to praktyczne znaczenie już na początku postępowania. Sąd albo notariusz musi wiedzieć, kto należy do kręgu spadkobierców. Jeżeli osoba podająca się za małżonka nie może wykazać małżeństwa cywilnego, nie będzie traktowana jako małżonek przy dziedziczeniu ustawowym.

Przykłady

FAQ

Czy żona po ślubie kościelnym bez cywilnego dziedziczy z ustawy?

Nie, jeżeli ślub kościelny nie wywołał skutków cywilnych. W takim przypadku osoba ta nie jest małżonkiem w rozumieniu Kodeksu cywilnego i nie należy do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych.

Czy partner może dziedziczyć, jeśli nie było małżeństwa cywilnego?

Tak, ale przede wszystkim na podstawie testamentu. Dziedziczenie ustawowe nie obejmuje partnera tylko dlatego, że pozostawał ze zmarłym w związku nieformalnym albo wyłącznie kościelnym.

Czy dzieci partnera dziedziczą po zmarłym?

Co do zasady nie. Dzieci partnera nie stają się spadkobiercami ustawowymi zmarłego tylko z powodu związku ich rodzica ze spadkodawcą. Inaczej może być, jeżeli zostały przysposobione albo wskazane w testamencie.

Co zrobić, jeśli nie wiadomo, czy ślub był konkordatowy?

Należy sprawdzić w urzędzie stanu cywilnego, czy istnieje akt małżeństwa. To dokument decydujący dla sądu albo notariusza przy ustalaniu, czy dana osoba ma status małżonka w sprawie spadkowej.

Czy testament na partnera rozwiązuje wszystkie problemy?

Testament może powołać partnera do spadku, ale nie zawsze eliminuje spory. Trzeba uwzględnić zachowek, podatki, ważność testamentu oraz to, czy określone składniki majątku wymagają dodatkowych rozwiązań, np. zapisu windykacyjnego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 926 i art. 931 - tekst jednolity w systemie ELI/Sejm.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 1, art. 4¹ i art. 8 - tekst jednolity w ISAP.
• Kodeks Prawa Kanonicznego, w szczególności kan. 1071 § 1 pkt 2 - tekst ujednolicony opublikowany przez Konferencję Episkopatu Polski.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.