Nieruchomości w Polsce dla dzieci za granicą – darowizna czy testament?

Na czym polega problem przy majątku w Polsce i rodzinie za granicą?

Jeżeli właściciel polskich nieruchomości mieszka na stałe w Szwajcarii, a dzieci również mieszkają za granicą, sprawa nie sprowadza się wyłącznie do pytania: darowizna czy testament. Trzeba uwzględnić trzy płaszczyzny: polskie prawo rzeczowe dotyczące nieruchomości, prawo spadkowe właściwe dla całego dziedziczenia oraz podatki od spadków i darowizn.

W opisanej sytuacji istotne jest także podwójne obywatelstwo. Dla polskich nieruchomości praktycznie zawsze potrzebne będą dokumenty akceptowane w Polsce, zwłaszcza do ujawnienia właścicieli w księdze wieczystej. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każda sprawa po osobie mieszkającej w Szwajcarii będzie prosta u polskiego notariusza. Element zagraniczny może wymagać dodatkowych dokumentów, tłumaczeń przysięgłych oraz oceny, jakie prawo ma zastosowanie do spadku.

Dziedziczenie ustawowe dzieci po rodzicu

Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Jeżeli testamentu nie będzie, dochodzi do dziedziczenia ustawowego według zasad przewidzianych w Kodeksie cywilnym.

Zgodnie z art. 931 K.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dziedziczą oni w częściach równych. Część przypadająca małżonkowi nie może być jednak mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy.

Jeżeli więc spadkodawczyni jest rozwiedziona, nie ma małżonka, a żyje troje dzieci, to przy braku testamentu każde dziecko dziedziczyłoby po niej po 1/3 spadku. Wnuki wchodziłyby do dziedziczenia ustawowego zasadniczo dopiero wtedy, gdyby ich rodzic, czyli dziecko spadkodawczyni, nie dożył otwarcia spadku.

Testament przy mieszkaniu w Szwajcarii

Testament jest dobrym rozwiązaniem wtedy, gdy właściciel chce zachować pełną kontrolę nad majątkiem do końca życia, a jednocześnie uporządkować sytuację po śmierci. Testament nie przenosi własności za życia, więc dzieci nie stają się właścicielami nieruchomości od razu. Dopiero po śmierci trzeba przeprowadzić formalności spadkowe i ujawnić prawa spadkobierców w księdze wieczystej.

Przy osobie mieszkającej na stałe w Szwajcarii szczególnie ważne jest, aby testament zawierał wybór prawa polskiego jako prawa właściwego dla dziedziczenia. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 przewiduje zasadę, że co do zasady dziedziczenie podlega prawu państwa zwykłego pobytu spadkodawcy z chwili śmierci, ale pozwala wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo spadkodawca posiada. Obywatel polski mieszkający w Szwajcarii może zatem w testamencie wskazać prawo polskie.

Takie postanowienie jest praktycznie bardzo ważne. Jeżeli nie zostanie dokonany wybór prawa, polski sąd lub notariusz może musieć badać prawo szwajcarskie albo inne okoliczności związane ze zwykłym pobytem spadkodawcy. To może wydłużyć i skomplikować sprawę, zwłaszcza gdy w skład spadku wchodzą nieruchomości w Polsce.

Zapis windykacyjny, czyli przekazanie konkretnej nieruchomości w testamencie

Jeżeli celem jest przyznanie konkretnych nieruchomości konkretnym dzieciom, warto rozważyć testament notarialny z zapisem windykacyjnym. Zapis windykacyjny pozwala postanowić, że oznaczona osoba nabywa konkretny składnik majątku z chwilą śmierci spadkodawcy, na przykład konkretny lokal, dom albo udział w nieruchomości.

To rozwiązanie wymaga formy aktu notarialnego. Zwykły testament własnoręczny może powołać spadkobierców do całości lub części spadku, ale nie wywoła skutku zapisu windykacyjnego. Jeżeli więc podział ma być precyzyjny, a nieruchomości mają trafić do określonych dzieci, testament notarialny zwykle będzie bezpieczniejszy niż samodzielnie napisany dokument.

Trzeba jednak pamiętać, że nawet testament notarialny nie eliminuje wszystkich formalności po śmierci. Spadkobiercy albo zapisobiercy będą musieli wykazać swoje prawa dokumentem spadkowym, a następnie zaktualizować wpisy w księdze wieczystej.

Darowizna nieruchomości dzieciom za życia

Darowizna ma tę zaletę, że sprawy własnościowe można uregulować od razu. Umowa darowizny nieruchomości położonej w Polsce musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Po podpisaniu aktu notariusz składa wniosek o wpis nowych właścicieli do księgi wieczystej.

Przy darowiźnie trzeba jednak odpowiedzieć sobie na pytanie, czy darczyńca chce definitywnie wyzbyć się własności już teraz. Po darowiźnie właścicielami stają się dzieci. Rodzic może utracić realny wpływ na przyszłe decyzje dotyczące sprzedaży, remontów, wynajmu albo obciążenia nieruchomości, chyba że w umowie zostaną przewidziane odpowiednie zabezpieczenia.

Jeżeli darczyńca chce zachować możliwość mieszkania w nieruchomości albo korzystania z niej do końca życia, w akcie notarialnym warto ustanowić na jego rzecz służebność osobistą mieszkania, użytkowanie albo inne odpowiednie prawo. Takie zabezpieczenie powinno być wpisane do księgi wieczystej. Samo rodzinne ustalenie, że dzieci pozwolą rodzicowi mieszkać w lokalu, jest znacznie słabsze niż prawo ujawnione w dokumentach.

Alternatywą bywa umowa dożywocia, w której nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy utrzymanie. Nie jest to jednak zwykła darowizna i nie zawsze pasuje do sytuacji, w której dzieci mieszkają za granicą. Umowę dożywocia należy analizować osobno, zwłaszcza pod kątem realnej możliwości wykonywania obowiązków przez dzieci.

Podatek od spadków i darowizn

Dzieci należą do najbliższej rodziny, czyli do kręgu osób korzystających ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przepis obejmuje między innymi nabycie przez zstępnych, czyli dzieci, wnuki i dalszych potomków.

Zgodnie z art. 4a ust. 1 tej ustawy zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez najbliższych członków rodziny, jeżeli zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, a przy dziedziczeniu zasadniczo w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

W przypadku darowizny polskiej nieruchomości sytuacja wygląda praktycznie inaczej niż przy zwykłej darowiźnie pieniędzy. Umowa darowizny nieruchomości musi być zawarta u notariusza, a ustawa przewiduje wyjątek od obowiązku samodzielnego zgłaszania nabycia, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Wtedy notariusz co do zasady obsługuje formalności podatkowe związane z aktem.

Przy dziedziczeniu dzieci powinny natomiast pilnować terminu na zgłoszenie SD-Z2, jeżeli chcą skorzystać ze zwolnienia. Termin sześciomiesięczny jest bardzo ważny. Jego przekroczenie może spowodować utratę zwolnienia, chyba że zachodzą szczególne okoliczności przewidziane w ustawie, na przykład późniejsze dowiedzenie się o nabyciu.

Osobno trzeba sprawdzić skutki w Szwajcarii. Polski artykuł nie rozstrzyga, czy w konkretnym kantonie powstanie obowiązek podatkowy po stronie dzieci albo darczyńcy. Przy większym majątku warto przed czynnością sprawdzić zarówno polskie, jak i szwajcarskie konsekwencje podatkowe.

Gdzie przeprowadzić sprawę spadkową po osobie mieszkającej w Szwajcarii?

W sprawach spadkowych z elementem zagranicznym nie można automatycznie przyjąć, że wystarczy sama wizyta dzieci u dowolnego polskiego notariusza. Najpierw trzeba ustalić jurysdykcję oraz prawo właściwe. W Polsce stosuje się w tym zakresie rozporządzenie UE nr 650/2012, także wtedy, gdy element zagraniczny dotyczy państwa trzeciego, takiego jak Szwajcaria.

Podobne problemy mogą pojawić się także wtedy, gdy trzeba ustalić spadek po cudzoziemcu w Polsce, zwłaszcza gdy w grę wchodzą nieruchomości położone w Polsce, dokumenty zagraniczne i konieczność oceny prawa właściwego.

Jeżeli spadkodawca miał obywatelstwo polskie i w Polsce znajdują się składniki majątku, polskie organy mogą mieć podstawy do zajęcia się sprawą, zwłaszcza w zakresie majątku położonego w Polsce. Przy braku sporu i jasnych dokumentach możliwe może być notarialne poświadczenie dziedziczenia, ale notariusz sporządzi je tylko wtedy, gdy nie ma wątpliwości co do jurysdykcji, prawa właściwego, kręgu spadkobierców i udziałów.

Jeżeli pojawią się wątpliwości, brak zgody między spadkobiercami, problem z dokumentami zagranicznymi albo konieczność badania prawa obcego, sprawa może wymagać postępowania sądowego. Dzieci mieszkające za granicą nie zawsze muszą osobiście uczestniczyć w każdym etapie, ponieważ wiele czynności można wykonać przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi mieć właściwą formę i często wymaga tłumaczenia.

W praktyce dla polskich nieruchomości kluczowe będzie uzyskanie dokumentu, który pozwoli wpisać spadkobierców albo zapisobierców do księgi wieczystej. Może to być polskie postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia albo inny dokument uznawany w Polsce, zależnie od przebiegu konkretnej sprawy.

Darowizna czy testament – co zwykle będzie lepsze?

Nie ma jednej odpowiedzi dobrej dla każdej rodziny. Jeżeli relacje między dziećmi są dobre, podział ma być równy, a właściciel chce zachować pełną kontrolę nad nieruchomościami, często rozsądny będzie testament notarialny z wyborem prawa polskiego. Można w nim powołać dzieci do spadku, a przy konkretnych nieruchomościach rozważyć zapis windykacyjny.

Darowizna będzie korzystna wtedy, gdy właściciel chce już teraz definitywnie przekazać majątek dzieciom, uprościć przyszłe formalności spadkowe i zaakceptować to, że dzieci staną się właścicielami od razu. W takim wariancie szczególnie ważne jest zabezpieczenie prawa do mieszkania lub korzystania z nieruchomości.

Jeżeli majątek jest znaczny, nieruchomości jest kilka, dzieci mieszkają za granicą albo istnieje ryzyko sporów rodzinnych, najlepszym rozwiązaniem bywa plan mieszany: testament notarialny z wyborem prawa polskiego, zapisem windykacyjnym dla konkretnych nieruchomości oraz ewentualne darowizny tylko tam, gdzie są one rzeczywiście potrzebne.

FAQ

Czy dzieci mieszkające w Szwajcarii dziedziczą po polskim rodzicu?

Tak. Sam fakt zamieszkania dzieci w Szwajcarii nie pozbawia ich prawa do dziedziczenia po rodzicu. Jeżeli są dziećmi spadkodawcy, należą do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych. Trzeba jednak prawidłowo przeprowadzić formalności spadkowe i podatkowe.

Czy lepiej zrobić darowiznę, czy testament?

Darowizna jest lepsza, gdy właściciel chce przekazać nieruchomość od razu i akceptuje utratę własności. Testament jest lepszy, gdy chce zachować kontrolę nad majątkiem do końca życia. Przy mieszkaniu za granicą testament powinien zwykle zawierać wybór prawa polskiego.

Czy testament sporządzony w Szwajcarii będzie ważny w Polsce?

Może być ważny, ale trzeba ocenić jego formę, treść i skuteczność według właściwych przepisów. Dla polskich nieruchomości praktycznie wygodniejszy bywa testament notarialny sporządzony w Polsce albo testament zawierający wyraźny wybór prawa polskiego.

Czy dzieci zapłacą podatek od darowizny nieruchomości?

Dzieci mogą korzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny. Przy darowiźnie nieruchomości zawieranej w formie aktu notarialnego formalności podatkowe są zwykle obsługiwane przez notariusza. Trzeba jednak osobno sprawdzić ewentualne skutki podatkowe w kraju zamieszkania dzieci.

Czy po dziedziczeniu trzeba złożyć SD-Z2?

Co do zasady tak, jeżeli dzieci chcą skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Przy przekroczeniu terminu zwolnienie może przepaść.

Czy dzieci muszą przyjechać do Polski na sprawę spadkową?

Nie zawsze. U notariusza często potrzebna jest zgodna współpraca wszystkich zainteresowanych, ale część czynności można organizować przez pełnomocnika albo z użyciem dokumentów sporządzonych za granicą. W postępowaniu sądowym reprezentacja przez pełnomocnika również jest możliwa.

Czy wnuki dziedziczą, gdy żyją dzieci spadkodawcy?

Zasadniczo nie. Wnuki dziedziczą ustawowo w miejsce swojego rodzica, jeżeli to dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku. Spadkodawca może jednak przewidzieć udział wnuków w testamencie, jeżeli taka jest jego wola.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najbezpieczniej zacząć od ustalenia celu. Jeżeli właściciel chce zachować nieruchomości do końca życia, dobrym kierunkiem jest testament notarialny z wyborem prawa polskiego, a przy konkretnych nieruchomościach także zapis windykacyjny. Jeżeli chce przekazać majątek od razu, możliwa jest darowizna, ale najlepiej z równoczesnym zabezpieczeniem prawa do mieszkania lub korzystania z nieruchomości.

Przy rodzinie mieszkającej w Szwajcarii nie warto ograniczać się do prostego stwierdzenia, że spadek po polskich nieruchomościach załatwia się w Polsce. W praktyce trzeba sprawdzić jurysdykcję, prawo właściwe, formę testamentu, dokumenty wymagane przez sąd lub notariusza, wpisy w księdze wieczystej oraz skutki podatkowe po obu stronach granicy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207

3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 - EUR-Lex

4. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.