Rozliczenie o zachowek dla pominiętego spadkobiercy
• Data: 2026-01-30 • Autor: Katarzyna Bereda
W jaki sposób mogę rozliczyć się z ustawowym spadkobiercą nieujętym w spadku? Zmarły to mój dziadek, który zostawił po sobie testament spisany u notariusza, i jedynym spadkobiercą wyznaczonym przez niego jestem ja – wnuczka. Dziadek miał 2 dzieci: córkę, moją matkę, którą wydziedziczył, oraz syna. Dziadek zostawił po sobie mieszkanie oraz środki finansowe zgromadzone na koncie i lokacie w banku, na które 1,5 roku przed śmiercią sporządził dyspozycję na wypadek śmierci i wskazał mnie jako jedyną osobę upoważnioną do przejęcia pieniędzy. Po otwarciu testamentu zgłosił się do mnie jego syn i poinformował mnie, że będzie się ubiegać o zachowek. Za życia rodziców obiecał, że nie będzie sobie rościć do tego prawa, aczkolwiek nie mam tego nigdzie na piśmie. Myślę, że dziadek wątpił w jego intencję, więc złożył dyspozycję na wypadek śmierci.
Dziadka syn – mój wujek, zażądał wykonania operatu szacunkowego z mieszkania oraz wykazów bankowych z konta dziadka. Operat szacunkowy wykonałam, ale poinformowałam go, żeby sam udał się do banku w celu pozyskania informacji. Czy to jest właściwe? Zaproponowałam mu kwotę zachowku wynikającą z jego prawa do zachowku – w tym przypadku 1/4 wartości mieszkania, i poprosiłam go o wskazanie daty w celu udania się do notariusza, ale nie odpowiedział mi nic na tę prośbę.
W jaki sposób mam się rozliczyć z wujkiem, aby nie ścigał mnie potem sądownie o zachowek? Chcę mu wypłacić zachowek przed sprzedażą mieszkania, tak aby kwota zachowku wynikała ze sporządzonego operatu szacunkowego, a nie aktu sprzedaży. Jak to uczynić?
Czy jeśli sprzedam mieszkanie drożej, to będę musiała mu zwrócić różnicę, pomimo tego że włożę pieniądze w celu podniesienia standardu tego mieszkania?
.jpg)
Prawo do zachowku po zmarłym ojcu
Zgodnie z treścią art. 991 Kodeksu cywilnego:
„§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).
§ 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.
Wobec tego, jak Pani widzi, zachowek przysługuje jedynie małżonkowi, rodzicom oraz dzieciom lub wnukom. Dlatego jeżeli dziadek testamentem przekazał wszystko Pani, to z tego tytułu jego syn może posiadać roszczenie o zachowek. Jeżeli dziadek pozostawił tylko dwoje dzieci, to każdy z nich dziedziczyłby w udziale po ½, a więc roszczenie wujka o zachowek to ¼ masy spadkowej, a więc wskazanego mieszkania i środków finansowych. To, do jakiego porozumienia przedsądowego Państwo dojdziecie – zależy od Państwa.
Nie musi Pani tak naprawdę dokonywać żadnych obliczeń i ustaleń, a oczekiwać jedynie na sprawę sądową. Jeżeli natomiast chce Pani porozumieć się polubownie, proszę zaproponować jakąś kwotę wynikająca z Pani rozrachunku. Jeżeli wujek nie jest spadkobiercą po dziadku – nie uzyska on samodzielnie informacji w banku, jaka kwota znajdowała się na koncie dziadka.
Wartość mieszkania po zmarłym
Proszę tez pamiętać, że wartość nieruchomości oblicza się według stanu na dzień spadkobrania, a według cen na dzień wystosowania roszczenia.
Zgodnie z art. 995 § 1 „wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku”.
Wobec tego wartość przedmiotu darowizny/należącego do masy spadkowej oblicza się według cen z chwili ustalania zachowku – chroni przed ewentualnymi skutkami wahań wartości pieniądza, gdy uprawniony do zachowku realizuje swoje prawa nie bezpośrednio po otwarciu spadku, lecz dopiero później (zob. też art. 1007) – na temat kryteriów wyceny nieruchomości stanowiącej substrat zachowku zob. wyrok SA w Katowicach z 15.3.2018 r., sygn. akt I ACa 916/17. W wyroku z 7.12.2017 r. (sygn. akt I ACa 1545/16) SA w Warszawie orzekł, że „ustalając – według zasad wynikających z art. 995 KC – wartość nieruchomości stanowiącej przedmiot darowizny, jej wartość należy obniżyć z uwagi na obciążanie nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym w postaci służebności osobistej mieszkania”.
Wobec tego, jeżeli od śmierci dziadka poczyniła Pani jakieś nakłady na nieruchomość – nie powinny być one doliczane do zachowku. Proponuję więc usiąść z wujkiem do rozmów i wypracować wspólne stanowisko. Jeżeli także to Pani opiekowała się dziadkiem do śmierci i ponosiła na jego opiekę nakłady – może Pani mieć do wujka regres alimentacyjny, który obniża jego roszczenie.
Przykłady
Pominięcie dziecka w testamencie
Ojciec sporządził testament, w którym cały majątek zapisał nowej żonie, pomijając dorosłego syna. Syn, jako zstępny spadkodawcy, występuje do spadkobierczyni z roszczeniem o zapłatę zachowku w wysokości połowy udziału, jaki przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym.
Polubowne rozliczenie zachowku
Po śmierci ojca córka odziedziczyła mieszkanie na podstawie testamentu, a brat zgłosił roszczenie o zachowek. Strony zleciły operat szacunkowy nieruchomości i zawarły u notariusza ugodę, na mocy której córka wypłaciła bratu należną kwotę, unikając postępowania sądowego.
Nakłady obniżające wysokość zachowku
Spadkobierczyni po śmierci ojca przeprowadziła kosztowny remont odziedziczonego mieszkania. Przy ustalaniu zachowku dla pominiętego w testamencie syna ojca, wartość tych nakładów nie została doliczona do podstawy obliczenia zachowku, ponieważ liczy się stan nieruchomości z chwili otwarcia spadku.
Podsumowanie
Zachowek po zmarłym ojcu przysługuje wyłącznie najbliższym członkom rodziny i ma formę roszczenia pieniężnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnej mu części spadku. Jego wysokość zależy od udziału ustawowego, sytuacji życiowej uprawnionego oraz wartości majątku ustalanej według cen z chwili dochodzenia roszczenia, z pominięciem późniejszych nakładów spadkobiercy.
Oferta porad prawnych
Oferujemy kompleksową analizę prawa do zachowku, w tym ocenę jego wysokości, zasad wyceny majątku oraz możliwych sposobów polubownego lub sądowego rozliczenia. Pomagamy również w przygotowaniu bezpiecznego porozumienia lub skutecznej strategii obrony przed niezasadnym roszczeniem o zachowek.
Źródła:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
O autorze: Katarzyna Bereda
Adwokat, absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego – pracę magisterską napisała z prawa pracy. Podczas studiów odbyła liczne praktyki, zarówno w sądach, jak i w kancelariach adwokackich. Aplikację adwokacką rozpoczęła w 2015 roku. W marcu 2018 roku przystąpiła do egzaminu zawodowego, uzyskując jeden z najlepszych wyników w izbie zielonogórskiej i w konsekwencji kończąc aplikację adwokacką z wyróżnieniem. Specjalizuje się w prawie rodzinnym, cywilnym, zobowiązaniach, prawie spadkowym, prawie gospodarczym i spółkach prawa handlowego.
.jpg "Dziedziczenie po ojczymie, odpowiedzialność za długi, krąg spadkobierców")
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
NAJNOWSZE
Zadaj pytanie »
» Dział spadku, podział nieruchomości, możliwości fizycznego podziału majątku
» Rozliczenie o zachowek dla pominiętego spadkobiercy
» Dziedziczenie długów po śmierci rodzica, upoważnienie do konta, odrzucenie spadku
» Umowa dożywocia a zachowek i testament
» Konkubinat, testament i podatek – co warto uregulować, zanim będzie za późno
