Dziedziczenie w bezdzietnym małżeństwie

Czy małżonek dziedziczy cały dom bez testamentu?

Nie zawsze. W pierwszej kolejności trzeba odróżnić dwie kwestie: własność majątku wspólnego małżonków oraz dziedziczenie po zmarłym. Jeżeli dom został wybudowany w czasie małżeństwa ze środków wspólnych i należy do majątku wspólnego, to po śmierci jednego z małżonków wspólność majątkowa ustaje. Zwykle przyjmuje się, że żyjący małżonek zachowuje swój udział w majątku wspólnym, najczęściej połowę, a dopiero udział zmarłego wchodzi do spadku.

Przykładowo, jeżeli dom należy do majątku wspólnego małżonków, to przed działem spadku trzeba ustalić, jaka część domu była udziałem zmarłego. Dziedziczeniu podlega nie cały dom, lecz udział należący do zmarłego, chyba że nieruchomość była jego majątkiem osobistym albo własność została uregulowana inaczej.

Bez testamentu małżonek nie wyłącza automatycznie rodziny zmarłego z dziedziczenia. Gdy małżonkowie nie mają dzieci, do spadku mogą dojść rodzice zmarłego, a jeżeli któreś z rodziców nie żyje, także rodzeństwo zmarłego albo dzieci rodzeństwa.

Dziedziczenie ustawowe w bezdzietnym małżeństwie

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o dziedziczeniu ustawowym. Gdy spadkodawca miał dzieci, dziedziczą dzieci i małżonek. W opisanej sytuacji dzieci jednak nie ma, dlatego znaczenie mają reguły dotyczące dziedziczenia przez małżonka, rodziców, rodzeństwo oraz zstępnych rodzeństwa.

Jeżeli zmarły nie miał zstępnych, do spadku z ustawy powołani są jego małżonek i rodzice. Udział małżonka dziedziczącego razem z rodzicami wynosi połowę spadku. Co do zasady każde z rodziców otrzymuje po jednej czwartej spadku.

Jeżeli jedno z rodziców zmarłego nie dożyło otwarcia spadku, udział, który przypadłby temu rodzicowi, przypada rodzeństwu zmarłego w częściach równych. Jeżeli zaś któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, ale pozostawiło dzieci, jego udział przechodzi na te dzieci.

Jeżeli zmarły nie miał dzieci, rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa, cały spadek z ustawy przypada małżonkowi. Dopiero w takim układzie, bez testamentu, drugi małżonek dziedziczy sam.

Zobacz również: testament wzajemny bezdzietnego małżeństwa

Jak to wygląda przy śmierci męża albo żony?

Jeżeli pierwszy zmarłby mąż i nie pozostawiłby testamentu, żona niekoniecznie odziedziczyłaby cały jego udział w domu. Jeżeli żyje ojciec męża, ojciec może dziedziczyć razem z żoną. Jeżeli matka męża nie żyje, jej ustawowy udział może przypaść rodzeństwu męża, a gdy któreś z rodzeństwa nie żyje, jego dzieciom.

W praktyce oznacza to, że przy braku testamentu żona może stać się współwłaścicielką nieruchomości razem z teściem, szwagrem, szwagierką albo dziećmi zmarłego rodzeństwa męża. Nie ma przy tym znaczenia, że małżonkowie wspólnie budowali dom przez wiele lat, bo przepisy spadkowe wskazują krąg spadkobierców według stopnia pokrewieństwa i istnienia testamentu.

Jeżeli pierwsza zmarłaby żona, sytuacja zależałaby od tego, czy żyją jej rodzice. Skoro żona jest jedynaczką, rodzeństwo po jej stronie nie wystąpi. Jeżeli żyje jej matka, a ojciec nie żyje, mąż może dziedziczyć z matką żony. Jeżeli oboje rodzice żony nie żyją, a żona nie ma rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa, mąż dziedziczy z ustawy cały spadek po żonie.

Testamenty małżonków a zabezpieczenie nieruchomości

Najprostszym sposobem ograniczenia ryzyka dziedziczenia przez dalszą rodzinę jest sporządzenie testamentów. Ważne jest jednak, że w prawie polskim testament może zawierać rozrządzenie tylko jednego spadkodawcy. Małżonkowie nie powinni więc pisać jednego wspólnego testamentu. Każde z nich powinno sporządzić własny, odrębny testament.

W praktyce mąż może w swoim testamencie powołać żonę do całości spadku, a żona w swoim testamencie może powołać męża. Taki układ bywa potocznie określany jako testamenty wzajemne, ale formalnie są to dwa oddzielne testamenty.

Testament może być sporządzony własnoręcznie albo u notariusza. Testament własnoręczny powinien być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Testament sporządzony na komputerze i tylko podpisany nie spełnia wymogów testamentu własnoręcznego.

W testamencie można też wskazać spadkobiercę podstawionego, czyli osobę, która ma dziedziczyć wtedy, gdy małżonek nie będzie mógł albo nie będzie chciał dziedziczyć. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy małżonkowie chcą uniknąć przypadkowego powrotu do dziedziczenia ustawowego.

Zobacz również: kolejność dziedziczenia po bezdzietnym krewnym

Zachowek po bezdzietnym małżonku

Testament na rzecz małżonka nie zawsze oznacza, że sprawa spadkowa zakończy się bez żadnych roszczeń innych osób. Jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym do spadku byliby powołani rodzice zmarłego, mogą oni należeć do kręgu osób uprawnionych do zachowku. Siblings, czyli rodzeństwo zmarłego, nie jest uprawnione do zachowku.

Roszczenie o zachowek ma charakter pieniężny. Oznacza to, że osoba uprawniona nie staje się z tego powodu współwłaścicielem domu, ale może żądać zapłaty określonej kwoty od spadkobiercy testamentowego. Wysokość zachowku zależy od wartości spadku, ustawowego udziału uprawnionego oraz tego, czy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni.

Jeżeli celem jest nie tylko powołanie małżonka do całości spadku, ale także ograniczenie przyszłych roszczeń pieniężnych, warto przeanalizować sytuację rodzinną, majątkową i ewentualne wcześniejsze darowizny. Wydziedziczenie jest możliwe tylko w przypadkach przewidzianych w Kodeksie cywilnym i wymaga wskazania rzeczywistej przyczyny w testamencie.

Wpłata matki na budowę domu

To, że matka jednego z małżonków dołożyła się do budowy domu, nie przesądza jeszcze, że jest współwłaścicielką nieruchomości. O własności decydują przede wszystkim wpisy w księdze wieczystej, umowy, sposób nabycia gruntu oraz to, z jakiego majątku finansowano budowę.

Jeżeli pieniądze od matki były darowizną, pożyczką albo nakładem, mogą powstać określone roszczenia rozliczeniowe, ale nie zawsze przekładają się one na udział we własności domu. Jeżeli matka miała zostać współwłaścicielką, powinno to wynikać z odpowiedniej czynności prawnej, na przykład umowy przenoszącej udział w nieruchomości, a nie wyłącznie z faktu przekazania środków.

Warto więc ustalić, kto jest wpisany jako właściciel nieruchomości, czy dom stoi na gruncie wspólnym małżonków, czy na majątku osobistym jednego z nich, oraz czy istnieją dokumenty potwierdzające charakter wkładu matki.

Co warto zrobić przed sporządzeniem testamentu?

Przed sporządzeniem testamentów małżonkowie powinni sprawdzić księgę wieczystą nieruchomości, ustalić skład majątku wspólnego i osobistego oraz przeanalizować, kto dziedziczyłby po każdym z nich bez testamentu. Dopiero wtedy można prawidłowo ocenić, czy testament wystarczy, czy potrzebne są dodatkowe działania, na przykład rozliczenie nakładów, darowizn albo uporządkowanie własności nieruchomości.

W testamencie warto jasno wskazać spadkobiercę, określić jego udział, rozważyć podstawienie oraz unikać nieprecyzyjnych sformułowań typu „wszystko ma zostać w rodzinie”. Takie ogólne zwroty mogą prowadzić do sporów przy stwierdzeniu nabycia spadku albo dziale spadku.

Jeżeli celem jest pozostawienie całego majątku drugiemu małżonkowi, najczęściej stosuje się dwa odrębne testamenty, w których każde z małżonków powołuje drugie do całości spadku. Trzeba jednak pamiętać, że testament można w każdej chwili odwołać albo zmienić, jeżeli testator ma zdolność do testowania.

FAQ

Czy bezdzietny małżonek dziedziczy cały spadek po mężu lub żonie?

Tak, ale tylko w określonych sytuacjach. Bez testamentu małżonek dziedziczy cały spadek wtedy, gdy zmarły nie miał dzieci, rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa. W innych przypadkach małżonek może dziedziczyć razem z rodziną zmarłego.

Czy brat albo siostra zmarłego zawsze dziedziczą przy braku dzieci?

Nie. Rodzeństwo dochodzi do dziedziczenia ustawowego zasadniczo wtedy, gdy jedno z rodziców zmarłego nie dożyło otwarcia spadku. Jeżeli oboje rodzice żyją, rodzeństwo nie dziedziczy z ustawy w zbiegu z małżonkiem.

Czy dzieci brata męża dziedziczą po nim, jeżeli brat żyje?

Nie. Dzieci rodzeństwa dziedziczą dopiero wtedy, gdy ich rodzic, czyli brat albo siostra spadkodawcy, nie dożył otwarcia spadku. Jeżeli brat żyje, jego dzieci nie wchodzą w jego miejsce.

Czy małżonkowie mogą sporządzić jeden wspólny testament?

Nie. Testament może zawierać rozrządzenie tylko jednego spadkodawcy. Małżonkowie mogą sporządzić dwa oddzielne testamenty, w których wzajemnie powołają się do spadku, ale nie powinni tworzyć jednego wspólnego dokumentu testamentowego.

Czy testament na rzecz małżonka wyklucza zachowek?

Nie zawsze. Testament może spowodować, że małżonek zostanie jedynym spadkobiercą, ale rodzice zmarłego mogą mieć roszczenie o zachowek, jeżeli należą do kręgu osób uprawnionych i dziedziczyliby z ustawy. Rodzeństwo zmarłego nie ma prawa do zachowku.

Czy wkład matki w budowę domu daje jej udział w nieruchomości?

Nie automatycznie. O własności decydują dokumenty, w szczególności księga wieczysta i umowy. Przekazanie pieniędzy może być darowizną, pożyczką albo nakładem, dlatego trzeba ustalić, jaki był cel i podstawa przekazania środków.

Podsumowanie

W bezdzietnym małżeństwie brak testamentu może doprowadzić do tego, że po śmierci jednego z małżonków drugi będzie dziedziczył razem z rodzicami zmarłego, a czasem także z jego rodzeństwem lub dziećmi rodzeństwa. Dotyczy to również udziału w domu, jeżeli udział ten wchodzi do spadku.

Jeżeli małżonkowie chcą, aby po śmierci jednego z nich cały spadek przypadł drugiemu, powinni rozważyć sporządzenie dwóch odrębnych testamentów. Jednocześnie trzeba pamiętać o możliwym zachowku dla rodziców zmarłego oraz o konieczności uporządkowania kwestii własności nieruchomości i ewentualnych nakładów osób trzecich.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.