Dyspozycja środków z konta IKE po śmierci małżonka, prawa wdowy i zachowek

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci

Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego, oszczędzający może wskazać osoby, którym po jego śmierci zostaną wypłacone środki z konta IKE. Przepis stanowi:

„W umowie o prowadzenie IKE lub IKZE oszczędzający może wskazać jedną lub więcej osób, którym zostaną wypłacone środki zgromadzone na IKE lub IKZE w przypadku jego śmierci... W przypadku braku osób wskazanych przez oszczędzającego środki zgromadzone na IKE lub IKZE wchodzą do spadku (...).”

Dyspozycja ta jest odrębnym instrumentem prawnym – ma charakter niezależny od prawa spadkowego. Jak podkreślił Sąd Apelacyjny w Warszawie (wyrok z 15.10.2019 r., VI ACa 470/18), środki wypłacane na podstawie takiej dyspozycji nie wchodzą w skład spadku i nie podlegają dziedziczeniu.

Możliwość dochodzenia zachowku

Choć środki z IKE nie są objęte masą spadkową, istnieje możliwość, by zostały uwzględnione przy obliczaniu zachowku. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego, przy ustalaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę.

Choć dyspozycja na wypadek śmierci nie jest formalnie darowizną, sądy czasem traktują ją analogicznie do darowizny lub zapisu windykacyjnego, jeśli prowadzi do pokrzywdzenia spadkobierców ustawowych. W wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z 13 grudnia 2016 r. (III Ca 1422/16) stwierdzono:

„Kwota wypłacona tytułem dokonanej przez spadkodawcę dyspozycji wkładem na wypadek śmierci (...) winna być doliczona do spadku na podstawie art. 993 KC. (...) Charakter tej czynności zdecydowanie bliższy jest nieodpłatnemu przysporzeniu, a tym samym darowiźnie.”

W opisanej sytuacji można więc rozważyć, że syn otrzymał równowartość 216 000 zł z pominięciem pozostałych spadkobierców, co może stanowić podstawę do żądania zachowku.

Wspólność majątkowa a konto IKE

Choć małżonkowie mieli wspólność majątkową, konto IKE prowadzone było wyłącznie na nazwisko męża. Nawet jeśli część środków pochodziła z emerytury żony, po wpłacie stały się one elementem majątku wspólnego, lecz rachunek formalnie należał do męża. Po jego śmierci środki z konta zostały przekazane zgodnie z przepisami o IKE, a nie w ramach wspólności majątkowej.

Dochodzić połowy środków jako majątku wspólnego (108 000 zł) byłoby więc bardzo trudne, ponieważ dyspozycja na wypadek śmierci ma pierwszeństwo przed rozliczeniem wspólności majątkowej i spadkiem.

Postępowanie i terminy

Najbardziej racjonalnym krokiem może być złożenie przedsądowego wezwania do zapłaty do syna, żądając zapłaty zachowku w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, z uwzględnieniem środków z IKE. W wezwaniu należy wskazać, że brak zapłaty spowoduje wniesienie pozwu.

Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od stwierdzenia nabycia spadku lub ogłoszenia testamentu, dlatego ważne jest, by działać w tym terminie.