Spadek po osobie w DPS – czy spadkobierca zwraca koszty gminie?

Pobyt w DPS i dopłata gminy – kto płaci za życia mieszkańca?

Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Zgodnie z art. 61 ustawy o pomocy społecznej w pierwszej kolejności opłatę ponosi mieszkaniec domu, jednak nie więcej niż 70% swojego dochodu.

Jeżeli ta kwota nie pokrywa pełnego kosztu pobytu, w dalszej kolejności obowiązek może obciążać małżonka oraz zstępnych przed wstępnymi. Opłata tych osób jest ustalana z uwzględnieniem ustawowych kryteriów dochodowych, w umowie zawieranej na podstawie art. 103 ust. 2 albo – w przypadkach przewidzianych ustawą – w decyzji administracyjnej. Gmina, z której osoba została skierowana do DPS, pokrywa różnicę między średnim kosztem utrzymania a opłatami należnymi od mieszkańca i innych osób zobowiązanych.

Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 823 zł dla osoby w rodzinie. Przy opłatach osób bliskich z art. 61 ust. 1 pkt 2 znaczenie ma poziom 300% właściwego kryterium, czyli odpowiednio 3030 zł albo 2469 zł na osobę w rodzinie. Ustawa chroni również odpowiednią część dochodu po wniesieniu opłaty.

Siostrzeńcy, bratankowie, kuzyni i inni krewni boczni nie są wymienieni w art. 61 ust. 1 pkt 2. Nie stają się więc osobistymi płatnikami za pobyt cioci lub wujka w DPS tylko dlatego, że są krewnymi albo potencjalnymi spadkobiercami. To zagadnienie należy jednak odróżnić od odpowiedzialności spadkobiercy po śmierci mieszkańca.

Jeżeli placówka jest prywatnym domem opieki działającym poza systemem DPS i poza zasadami kierowania wynikającymi z ustawy o pomocy społecznej, podstawowe znaczenie ma umowa z placówką. Wtedy zakres obowiązku zapłaty należy ustalać przede wszystkim na podstawie tej umowy.

Zobacz również: praktyczne omówienie, jak wygląda spadek po bezdzietnej ciotce.

Czy gmina może żądać zwrotu kosztów DPS od spadkobierców?

Tak, przepisy pomocy społecznej przewidują sytuacje, w których obowiązek zwrotu wydatków może obciążyć spadkobiercę z masy spadkowej. Nie oznacza to jednak, że spadkobierca musi automatycznie zwrócić gminie każdą kwotę dopłaconą do DPS.

Trzeba rozdzielić dwa mechanizmy. Art. 61 reguluje bieżącą odpłatność za pobyt w DPS oraz kolejność podmiotów zobowiązanych do jej ponoszenia. Natomiast art. 96 ust. 1 reguluje zwrot wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej. W pkt 2 tego przepisu ustawodawca wskazuje wprost spadkobiercę osoby, która korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem, że zwrot następuje z masy spadkowej.

Nie można więc uznać, że siostrzenica albo bratanek są całkowicie poza zakresem przepisów tylko dlatego, że za życia cioci lub wujka nie należeli do kręgu płatników z art. 61. Jeżeli taka osoba rzeczywiście dziedziczy po mieszkańcu DPS, trzeba osobno zbadać, czy istnieje należność objęta mechanizmem zwrotu z art. 96.

Z drugiej strony art. 96 nie jest ogólną podstawą do odzyskania przez gminę wszystkich kosztów finansowania DPS. Jeżeli mieszkaniec prawidłowo wnosił należną mu opłatę, osoby zobowiązane z art. 61 prawidłowo wnosiły swoje opłaty albo nie były obowiązane do ich ponoszenia, a gmina pokrywała pozostałą różnicę zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 3, sama ta ustawowa dopłata gminy nie staje się po śmierci mieszkańca automatycznie należnością od jego spadkobierców.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której za życia mieszkańca istniała już skonkretyzowana i niezapłacona należność związana z odpłatnym świadczeniem, ustalona we właściwym trybie, albo gdy gmina poniosła wydatek zastępczo z powodu niewywiązywania się z prawidłowo ustalonego obowiązku. Art. 61 ust. 3 przewiduje, że jeżeli osoba zobowiązana nie wnosi opłaty ustalonej decyzją lub umową, gmina wnosi ją zastępczo, a wydatek podlega ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej. Przy roszczeniu skierowanym po śmierci mieszkańca trzeba jednak ustalić, kto był pierwotnie zobowiązany, jaka kwota została ustalona oraz z jakiego przepisu gmina wywodzi odpowiedzialność konkretnego spadkobiercy.

Podobnie odrębnie należy rozliczać inne świadczenia, w tym koszty pogrzebu. Art. 96 ust. 3 wprost reguluje zwrot z masy spadkowej wydatków na pogrzeb pokrytych przez gminę, jeżeli po zmarłym nie przysługuje zasiłek pogrzebowy. Nie należy jednak przenosić tej szczególnej regulacji automatycznie na całość kosztów pobytu w DPS.

Kto dziedziczy po bezdzietnej ciotce bez testamentu?

To, czy siostrzenica albo bratanek w ogóle mogą odpowiadać jako spadkobiercy, zależy najpierw od ustalenia, kto dziedziczy. Jeżeli zmarła nie pozostawiła testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego z Kodeksu cywilnego.

W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek. Jeżeli zmarła nie miała zstępnych, do dziedziczenia mogą dojść małżonek i rodzice, następnie rodzeństwo, a w miejsce rodzeństwa, które nie dożyło otwarcia spadku, jego zstępni. W ten sposób do spadku po bezdzietnej ciotce mogą zostać powołani między innymi siostrzeńcy i bratankowie.

Jeżeli więc siostra zmarłej nie żyła już w chwili otwarcia spadku, udział, który przypadłby jej według zasad ustawowych, może przypaść jej dzieciom. Prawa do spadku potwierdza się przez postępowanie spadkowe w sądzie albo akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli spełnione są warunki do przeprowadzenia sprawy u notariusza.

Jeżeli gmina nie została powołana w testamencie, może dziedziczyć ustawowo dopiero wtedy, gdy brak jest osób powołanych w poprzednich grupach dziedziczenia. Podstawą takiego nabycia spadku są przepisy Kodeksu cywilnego, a nie fakt finansowania DPS. Szerzej sytuację tę omawia artykuł o tym, kiedy gmina staje się spadkobiercą ustawowym.

Gmina finansująca pobyt w DPS i gmina, która ewentualnie dziedziczy na podstawie Kodeksu cywilnego, to dwa odrębne zagadnienia. Samo posiadanie przez urząd kluczy do nieruchomości, dokumentów zmarłego albo aktu zgonu również nie przesądza o nabyciu własności.

Co oznacza odpowiedzialność spadkobiercy „z masy spadkowej”?

Sformułowanie użyte w art. 96 ust. 1 pkt 2 ma znaczenie. Ustawa nie tworzy zwykłego osobistego obowiązku siostrzenicy, bratanka czy innego krewnego wyłącznie z powodu pokrewieństwa. Najpierw dana osoba musi być spadkobiercą, a żądanie musi dotyczyć wydatku, który rzeczywiście podlega zwrotowi na podstawie ustawy.

Dlatego trzeba ustalić, czy spadek został przyjęty, odrzucony albo czy dana osoba w ogóle została powołana do dziedziczenia. Odrzucenie spadku może spowodować powołanie kolejnych osób, natomiast przyjęcie spadku wymaga oceny jego aktywów i zobowiązań.

Spadkobierca ma co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W odniesieniu do długów spadkowych oznacza to co do zasady ograniczenie odpowiedzialności do wartości ustalonego stanu czynnego spadku.

Nie należy jednak bez dodatkowej analizy utożsamiać każdej należności administracyjnej powstałej na tle art. 96 z typowym prywatnoprawnym długiem spadkodawcy. Przy konkretnym żądaniu trzeba ocenić charakter należności, datę jej powstania, podstawę decyzji oraz znaczenie sformułowania „z masy spadkowej” w danej sprawie.

Gdy istnieje ryzyko nieznanych zobowiązań, pomocne może być sporządzenie wykazu inwentarza albo wniosek o spis inwentarza. Pozwala to uporządkować skład majątku i zobowiązania. Więcej na ten temat wyjaśnia artykuł o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Co zrobić z kluczami, nieruchomością i dokumentami po zmarłym?

Po śmierci samotnego mieszkańca DPS majątek może wymagać zabezpieczenia do czasu ustalenia spadkobierców. Jeżeli klucze lub dokumenty posiada gmina albo DPS, warto pisemnie ustalić, na jakiej podstawie zostały przejęte, czy sporządzono protokół i w jaki sposób zabezpieczono nieruchomość oraz pozostawione rzeczy.

Osoby, które mogą być spadkobiercami, powinny zgromadzić akty stanu cywilnego potrzebne do wykazania pokrewieństwa oraz ustalić stan prawny nieruchomości. Przydatne jest również sprawdzenie korespondencji, księgi wieczystej, zobowiązań podatkowych i innych dokumentów mogących świadczyć o długach.

Osobnym zagadnieniem jest depozyt po zmarłym mieszkańcu DPS. Sposób wydawania pozostawionych pieniędzy, dokumentów i rzeczy nie przesądza o istnieniu ani wysokości roszczenia gminy o zwrot wydatków.

Zrzeczenie się dziedziczenia a opłata za DPS rodzica

Inaczej wygląda sytuacja dziecka mieszkańca DPS. Zrzeczenie się dziedziczenia zawarte za życia przyszłego spadkodawcy albo późniejsze odrzucenie spadku dotyczą prawa spadkowego. Nie powodują natomiast, że dziecko przestaje być zstępnym rodzica na potrzeby bieżącej odpłatności przewidzianej w art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Dlatego dziecko może zostać objęte postępowaniem dotyczącym opłaty za pobyt rodzica w DPS niezależnie od tego, czy zamierza po nim dziedziczyć. Organ musi jednak prawidłowo ustalić obowiązek, dochód i wysokość opłaty, a osoba zobowiązana może korzystać z przewidzianych ustawą zwolnień.

Art. 64 pozwala na częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty w uzasadnionych przypadkach. Ustawa wymienia między innymi długotrwałą chorobę, bezrobocie, niepełnosprawność, samotne wychowywanie dziecka, ponoszenie kosztów pobytu innych członków rodziny w placówce oraz wykazane rażące naruszanie przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego. Art. 64a przewiduje natomiast w określonych przypadkach obowiązkowe całkowite zwolnienie, między innymi po spełnieniu ustawowych warunków dotyczących pozbawienia władzy rodzicielskiej albo prawomocnego skazania mieszkańca za wskazane przestępstwa umyślne popełnione na szkodę osoby zobowiązanej lub określonych osób jej bliskich.

Jak reagować na wezwanie albo decyzję gminy?

Najważniejsze jest ustalenie, czego dotyczy pismo. Zupełnie inaczej ocenia się wezwanie skierowane do dziecka mieszkańca za jego życia na podstawie art. 61, a inaczej decyzję wydaną po śmierci wobec osoby wskazywanej jako spadkobierca i opartą na art. 96.

Przed zapłatą warto sprawdzić w szczególności:

• kto jest wskazany jako osoba zobowiązana i z jakiego tytułu,
• czy podstawą jest art. 61, art. 96, art. 104 albo inny przepis ustawy,
• jakiego okresu i jakiego rodzaju wydatku dotyczy żądanie,
• czy istnieje wcześniejsza decyzja lub umowa ustalająca odpłatność i kto był jej adresatem,
• czy żądana kwota jest zaległą należnością, wydatkiem poniesionym zastępczo czy wyłącznie zwykłą różnicą finansowaną przez gminę na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 3.

Art. 104 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej oraz opłat określonych ustawą podlegają ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej. Wysokość należności podlegających zwrotowi oraz terminy zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Samo pismo informacyjne lub wezwanie nie zastępuje wymaganej decyzji, jeżeli ustawa wymaga jej wydania dla skonkretyzowania należności.

Od decyzji organu gminy przysługuje odwołanie zgodnie z Kodeksem postępowania administracyjnego, co do zasady w terminie 14 dni od jej doręczenia, za pośrednictwem organu, który decyzję wydał. Zawsze trzeba sprawdzić pouczenie znajdujące się w konkretnej decyzji.

Art. 104 ust. 4 pozwala również w szczególnie uzasadnionych przypadkach odstąpić w całości lub części od żądania zwrotu, jeżeli stanowiłby on dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie albo niweczył skutki udzielonej pomocy. Przepis pozwala także odroczyć termin płatności lub rozłożyć należność na raty, a w zakresie nienależnie pobranych świadczeń przewiduje możliwość umorzenia ich kwoty.

FAQ

Czy każda dopłata gminy do DPS staje się długiem po śmierci mieszkańca?

Nie. Jeżeli gmina ponosiła zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 3 zwykłą różnicę między średnim kosztem DPS a prawidłowo wnoszonymi opłatami mieszkańca i innych zobowiązanych osób, nie można automatycznie uznać całej tej różnicy za należność od spadkobierców. Każde żądanie trzeba ocenić według jego konkretnej podstawy prawnej.

Czy siostrzenica lub bratanek mogą odpowiadać za koszty DPS cioci albo wujka?

Nie są oni z samego pokrewieństwa osobami zobowiązanymi do bieżących opłat na podstawie art. 61. Jeżeli jednak zostaną spadkobiercami osoby korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy istnieje podlegająca zwrotowi należność, do której może mieć zastosowanie art. 96 ust. 1 pkt 2.

Czy gmina może przejąć mieszkanie za dopłaty do DPS?

Nie automatycznie. Finansowanie pobytu nie przenosi własności mieszkania na gminę. Gmina może nabyć spadek na podstawie testamentu albo – przy dziedziczeniu ustawowym – dopiero na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym, gdy nie ma osób powołanych w wcześniejszych grupach.

Czy odrzucenie spadku chroni przed roszczeniem z art. 96?

Odrzucenie spadku wpływa na status spadkobiercy i dlatego może mieć zasadnicze znaczenie dla roszczenia kierowanego do spadkobiercy z masy spadkowej. Trzeba jednak pamiętać, że w miejsce osoby odrzucającej mogą zostać powołani kolejni spadkobiercy. Odrzucenie spadku przez dziecko mieszkańca nie zwalnia go natomiast z ewentualnej bieżącej opłaty z art. 61 za okres życia rodzica.

Czy gmina musi wydać decyzję o zwrocie wydatków?

Art. 104 ust. 3 przewiduje ustalenie w decyzji administracyjnej wysokości należności podlegających zwrotowi i terminów ich zwrotu. Jeżeli spadkobierca otrzymał żądanie zapłaty, powinien sprawdzić, czy jest to tylko wezwanie, czy decyzja oraz jakie przepisy i wcześniejsze rozstrzygnięcia wskazano jako podstawę należności.

Czy można odwołać się od decyzji dotyczącej zwrotu kosztów?

Tak. Decyzja administracyjna podlega kontroli w trybie przewidzianym w Kodeksie postępowania administracyjnego. Co do zasady odwołanie wnosi się w ciągu 14 dni od doręczenia decyzji za pośrednictwem organu, który ją wydał. Przed wniesieniem odwołania należy sprawdzić pouczenie zawarte w decyzji.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 639 ze zmianami, w szczególności art. 60–64b, art. 96 i art. 104.
2. Ustawa z dnia 11 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej – Dz.U. 2026 poz. 974, obowiązująca od 5 sierpnia 2026 r. Nowelizacja dotycząca przede wszystkim usług opiekuńczych nie zmieniła art. 61, art. 96 ani art. 104.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795, w szczególności przepisy o otwarciu i nabyciu spadku, dziedziczeniu ustawowym, przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz odpowiedzialności za długi spadkowe.
4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej – Dz.U. 2024 poz. 1044; aktualne kryteria publikuje również Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
5. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1691, w szczególności przepisy o odwołaniu od decyzji administracyjnej.