Matka zapisała majątek w testamencie drugiemu mężowi, co należy się synowi?

Dziedziczenie w prawie polskim, kolejność dziedziczenia

W pierwszej kolejności przedstawię Panu pokrótce polską regulację dotyczącą dziedziczenia w ogóle.

Zgodnie z art. 922 Kodeksu cywilnego (w skrócie: K.c.) „prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej” (czyli IV księgi K.c.). Podstawową formą dziedziczenia jest tzw. dziedziczenie ustawowe, a więc opierające się na zasadach czysto kodeksowych. To przepisy regulują, kto jest uprawniony do dziedziczenia i jaka część spadku należy się poszczególnym spadkobiercom. Dziedziczenie na innych zasadach jest możliwe jedynie wtedy, gdy zostanie sporządzony testament, w którym spadkodawca stosownie do własnej woli może wskazać osoby, które odziedziczą po nim majątek. W sytuacji, którą Pan opisał, mamy do czynienia z dziedziczeniem ustawowym.

Krąg osób dziedziczących wyznaczają w tym przypadku odpowiednie przepisy. Wskazują one zarówno osoby dziedziczące, jak i kolejność oraz zakres dziedziczenia. Art. 931 K.c. stanowi, że w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.

W drugiej kolejności, zgodnie z art. 932 K.c., w braku zstępnych spadkodawcy powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice. Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku. Następnie K.c. stanowi, że w braku zstępnych i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych, a jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.

Jeżeli którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, pozostawiwszy zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy.

Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i nie ma rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.

Wszystkie wskazane wyżej grupy osób dziedziczą w takiej kolejności, jaka została wykazana. Oznacza to, że jeśli mamy komplet spadkobierców z jednej grupy, to druga nie dochodzi do dziedziczenia.

Pisze Pan, że rodzina pozostała po Pańskiej matce to Pan, Pański ojczym oraz brat matki. W takim przypadku w grę wchodzi podstawowa reguła dziedziczenia z art. 931 K.c. Spadkobiercami są Pan i Pański ojciec w częściach równych. Brat matki nie będzie dziedziczył.

Zobacz również: Wniosek o podważenie testamentu wzór

Otwarcie spadku

Nabycie spadku następuje z chwilą jego otwarcia, a zatem z chwilą śmierci spadkodawcy. Jednak, zgodnie z art. 1027 K.c. względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Oznacza to, że aby dysponować odziedziczonym majątkiem, należy najpierw uzyskać dokument sądowy lub notarialny stwierdzający takie dziedziczenie.

Zarówno postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, jak i notarialne poświadczenie dziedziczenia nie mogą zostać wydane wcześniej niż po upływie sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy). Taki termin obowiązuje dlatego, że w tym czasie spadkobiercy mogą podjąć decyzje dotyczące dziedziczenia – mogą spadek odrzucić lub przyjąć (w całości lub z tzw. dobrodziejstwem inwentarza). Odrzucenie spadku powoduje, że w miejsce osoby odrzucającej wchodzi następny możliwy spadkodawca, a odrzucający nie ponosi żadnych konsekwencji związanych z dziedziczeniem (długi, podatki). Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza powoduje, że spadkobierca odpowiada za długi spadkowe jedynie do wysokości wartości przyjętego spadku. Przyjęcie bez ograniczeń powoduje, że spadkobierca odpowiada za długi spadkodawcy zarówno majątkiem dziedziczonym, jak i własnym.

Stwierdzenie nabycia spadku można uzyskać przed upływem sześciu miesięcy od śmierci spadkodawcy, jeśli spadkobiercy złożą przed sądem lub notariuszem oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Koszty postępowania w sprawie nabycia spadku przed sądem to 50 zł opłaty od wniosku oraz (w przypadku wczesnego wystąpienia z wnioskiem) opłata od złożonych przez każdego spadkobiercę oświadczeń – 50 zł od każdego spadkobiercy.

Podobnie mają się koszty w przypadku notariusza, przy czym w tym wypadku dochodzi jeszcze 23% VAT oraz koszt spisania tzw. protokołu dziedziczenia – 50 zł. Innymi słowy, uzyskanie poświadczenia dziedziczenia u notariusza jest nieco droższe niż postępowanie przed sądem.

Testament zmarłego

Jednak dziedziczenie ustawowe to nie jedyna możliwość stania się spadkobiercą. Spadkodawca może bowiem, zgodnie ze swoją wolą, w sposób odmienny ustalić zasady dziedziczenia po sobie w testamencie. Jeśli spadkodawca sporządził testament, wówczas reguły dotyczące dziedziczenia ustawowego nie maja zastosowania. Dziedziczy ta osoba, która została wskazana przez testatora. Testament można sporządzić własnoręcznie lub u notariusza. Można też swobodnie odwołać stary testament i sporządzić nowy, zmieniając osoby wskazane do dziedziczenia.

Przenosząc powyższe na grunt Pańskiej sytuacji: gdyby matka nie pozostawiła testamentu, rzeczywiście dziedziczyliby Pan i Pański ojczym po połowie. Skoro jednak mama postanowiła rozdysponować majątkiem zgodnie ze swoją wolą, to miała pełne prawo zapisać cały swój majątek swojemu mężowi, a nawet osobie zupełnie spoza rodziny.

Niestety zakwestionowanie testamentu notarialnego jest bardzo trudne. Jest on bowiem sporządzany przez osobę zaufania społecznego, która właśnie ma czuwać nad tym, aby dana czynność została dokonana zgodnie z prawem.

Zgodne z art. 945 K.c. testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3. pod wpływem groźby.

Jak wykazać nieważność testamentu?

Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

Chcąc podważyć testament notarialny, musiałby Pan wykazać i udowodnić którąś z wyżej wymienionych sytuacji – na przykład dowieść, że w momencie sporządzenia testamentu matka była chora umysłowo, co nie pozwalało jej na podjęcie świadomej decyzji.

W celu zabezpieczenia interesów spadkobierców ustawowych, którzy byliby wyłączeni od dziedziczenia w wyniku rozrządzenia testamentowego, ustawodawca przewidział instytucję zachowku. Artykuł 991 K.c. stanowi, że zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Pominiętemu spadkobiercy należy się zachowek

W Pańskim przypadku wartość zachowku wyniosłaby 1/4 całego majątku, jaki zostawiła Pańska mama. Zachowku dochodzi się od ustalonego już spadkobiercy (a więc po postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku) w formie żądania spłaty. Jeśli spadkodawca nie wypłaca żądanej sumy, wówczas można wystąpić z roszczeniem do sądu. Termin dochodzenia zachowku to pięć lat od otwarcia testamentu.

Nawet jeśli nie uda się Panu zakwestionować testamentu, ma Pan zatem pełne prawo domagać się zachowku, zwłaszcza że w przedstawionym testamencie matka Pana nie wydziedziczyła. Proszę ustalić składniki majątku matki, wycenić je, a następnie wezwać spadkobiercę do wypłaty równowartości 1/4 (czyli połowy z połowy, która stanowiłaby Pański udział spadkowy).

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.